Nhận biết dấu hiệu bệnh nhiễm trùng tiết niệu ở người lớn, người già và trẻ nhỏ

Dấu hiệu điển hình của nhiễm trùng tiết niệu dưới (viêm bàng quang) là tiểu buốt, tiểu rắt, mắc tiểu gấp, tức vùng trên xương mu, nước tiểu đục hoặc có mùi, đôi khi lẫn máu. Khi nhiễm trùng lan lên thận sẽ có sốt cao, rét run, đau hông lưng, buồn nôn — đây là tình huống cần đi khám trong ngày. Người già và trẻ nhỏ thường không có triệu chứng điển hình nên dễ bị bỏ sót.

Đường tiết niệu và vì sao phụ nữ hay bị

Đường tiết niệu gồm thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Phần lớn nhiễm trùng do vi khuẩn đường ruột, hay gặp nhất là E. coli, đi ngược từ vùng hậu môn – sinh dục lên niệu đạo rồi vào bàng quang.

Phụ nữ bị nhiều hơn hẳn nam giới vì niệu đạo ngắn và gần hậu môn. Rất nhiều phụ nữ sẽ bị ít nhất một lần trong đời, và một số người bị tái đi tái lại.

Nhận biết theo vị trí nhiễm trùng

Ở người cao tuổi

Ông bà có thể không than tiểu buốt, mà chỉ đột nhiên lú lẫn, nói lảm nhảm, bỏ ăn, đi không vững, té ngã, tiểu không tự chủ mới xuất hiện. Gia đình hay nghĩ "ông lẫn vì tuổi già" trong khi nguyên nhân là nhiễm trùng tiết niệu hoặc nhiễm trùng khác. Ngược lại, người già xét nghiệm nước tiểu có vi khuẩn mà không có triệu chứng thì thường không cần kháng sinh — đây là quyết định của bác sĩ.

Ở trẻ nhỏ

Trẻ sơ sinh và trẻ chưa biết nói thường chỉ có sốt không rõ nguyên nhân, quấy khóc, bú kém, nôn, chậm tăng cân, nước tiểu hôi. Trẻ sốt mà không thấy ho, sổ mũi hay dấu hiệu khác nên được bác sĩ xem xét làm xét nghiệm nước tiểu. Trẻ bị nhiễm trùng tiết niệu nhiều lần cần kiểm tra dị tật đường tiểu.

Ở nam giới

Nam giới bị nhiễm trùng tiết niệu ít hơn, nên khi bị thường được xem là "có vấn đề phía sau": phì đại tuyến tiền liệt, sỏi, hẹp niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt. Đau vùng tầng sinh môn, tiểu khó, sốt ở nam giới lớn tuổi cần khám tiết niệu.

Đừng nhầm với bệnh lây qua đường tình dục

Tiểu buốt không phải lúc nào cũng là nhiễm trùng tiết niệu thông thường. Lậu, chlamydia cũng gây tiểu buốt, nhưng thường kèm chảy mủ ở đầu dương vật, hoặc khí hư bất thường, ra máu sau quan hệ ở nữ. Viêm âm đạo do nấm, trùng roi cũng gây rát khi đi tiểu. Uống kháng sinh "trị viêm đường tiểu" theo kiểu tự mua có thể không diệt được các tác nhân này, lại làm chậm chẩn đoán cho cả bạn tình. Nếu có bạn tình mới hoặc không dùng bao cao su, hãy nói thẳng với bác sĩ để được xét nghiệm đúng.

Ai dễ bị nhiễm trùng tiết niệu

• Phụ nữ hoạt động tình dục, nhất là thời gian đầu với bạn tình mới.
• Dùng màng ngăn, chất diệt tinh trùng.
• Phụ nữ mãn kinh (niêm mạc mỏng, thay đổi hệ vi khuẩn âm đạo).
• Phụ nữ mang thai.
• Người tiểu đường, người có sỏi thận, dị tật đường tiểu, phì đại tiền liệt tuyến.
• Người đang đặt ống thông tiểu.
• Thói quen nhịn tiểu lâu, uống ít nước — tài xế đường dài, giáo viên, công nhân dây chuyền, nhân viên bán hàng rất hay gặp.

Chẩn đoán và điều trị

Bác sĩ hỏi triệu chứng, có thể làm tổng phân tích nước tiểu (que thử bạch cầu, nitrit) và cấy nước tiểu khi nhiễm trùng tái phát, nặng, ở nam giới, thai phụ, trẻ em. Lấy nước tiểu đúng cách giúp kết quả chính xác: rửa sạch, bỏ phần đầu, hứng nước tiểu giữa dòng vào lọ vô trùng.

Nhiễm trùng tiết niệu do vi khuẩn cần kháng sinh kê đơn. Loại thuốc, thời gian dùng tuỳ vị trí nhiễm trùng, giới, có thai hay không, và tình hình vi khuẩn kháng thuốc ở địa phương. Mấy điều nên làm:

• Uống đủ đợt theo đơn, kể cả khi hết triệu chứng sau 1–2 ngày.
• Không tự mua kháng sinh theo đơn cũ hay lời mách: vi khuẩn gây nhiễm trùng tiết niệu kháng thuốc ngày càng nhiều, dùng sai làm lần sau khó chữa hơn. Bài kháng kháng sinh liên quan gì tới tủ thuốc nhà bạn giải thích vì sao.
• Uống thêm nước, đi tiểu khi buồn. Thuốc giảm đau không kê đơn có thể dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ.
• Tái khám nếu sau 48–72 giờ dùng thuốc không đỡ.

Phòng ngừa tái phát

• Uống đủ nước để đi tiểu đều trong ngày; không nhịn tiểu lâu.
• Đi tiểu sau khi quan hệ tình dục.
• Sau đi vệ sinh, lau từ trước ra sau.
• Không thụt rửa âm đạo, hạn chế dung dịch vệ sinh có mùi thơm mạnh.
• Nếu hay bị sau khi dùng chất diệt tinh trùng, hỏi bác sĩ về biện pháp tránh thai khác.
• Chữa táo bón, kiểm soát tốt đường huyết.
• Phụ nữ mãn kinh bị tái phát nhiều lần: hỏi bác sĩ phụ khoa về liệu pháp estrogen tại chỗ.

Nước ép nam việt quất (cranberry): một số tổng quan cho thấy có thể giảm phần nào nguy cơ tái phát ở một số phụ nữ, nhưng bằng chứng chưa thống nhất và nó không chữa được một đợt nhiễm trùng đang diễn ra. Người đang dùng thuốc chống đông warfarin nên hỏi bác sĩ trước. Các loại "trà lợi tiểu", râu ngô, rau má cũng không thay được kháng sinh khi có nhiễm trùng.

Phụ nữ bị từ 2–3 đợt trở lên mỗi năm nên được khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân và bàn kế hoạch phòng ngừa riêng.

Khi nào cần đi khám

Đi khám ngay trong ngày hoặc cấp cứu

• Sốt cao, rét run, đau hông lưng, nôn — nghi viêm thận bể thận.
• Lú lẫn, lơ mơ, huyết áp tụt, thở nhanh — nghi nhiễm khuẩn huyết.
• Không tiểu được, bụng dưới căng tức.
• Trẻ nhỏ sốt kèm quấy khóc, bỏ bú, nôn.
• Đang mang thai mà có triệu chứng đường tiểu.

Đặt lịch khám sớm

• Nam giới có triệu chứng nhiễm trùng tiết niệu.
• Tiểu ra máu, kể cả khi không đau.
• Triệu chứng không đỡ sau 2–3 ngày dùng kháng sinh, hoặc tái phát nhiều lần.
• Kèm chảy mủ niệu đạo, khí hư bất thường, loét sinh dục.
• Có tiểu đường, bệnh thận, suy giảm miễn dịch.

Nguồn tham khảo

• NHS (Anh) — Urinary tract infections: nhs.uk
• CDC — Urinary Tract Infection: cdc.gov
• Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hoá và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK): niddk.nih.gov
• Bộ Y tế — Hướng dẫn sử dụng kháng sinh