Cách đơn giản chữa ho tại nhà: điều có ích, điều nên tránh và khi nào phải đi khám

Với ho do cảm lạnh, viêm họng virus — loại ho chiếm đa số — cách chữa tại nhà có ích nhất là: uống đủ nước ấm, ngậm hoặc uống một thìa mật ong (chỉ cho người từ 1 tuổi trở lên), rửa mũi nước muối, giữ ẩm phòng ngủ và kê cao đầu khi ngủ. Ho thường hết sau 1–3 tuần mà không cần kháng sinh. Điều quan trọng không kém là biết những thứ không nên dùng — siro ho cho trẻ nhỏ, thuốc chứa codein cho trẻ, kháng sinh tự mua — và những dấu hiệu cho thấy ho không còn là chuyện chữa ở nhà.

Bài này là "hộp đồ nghề" thực hành. Nếu bạn muốn biết ho kéo dài do đâu, xem bài những nguyên nhân gây ho.

Trước khi làm gì: xác định đây có phải loại ho "chữa ở nhà" được không

Chăm sóc tại nhà phù hợp khi:

• Ho mới xuất hiện dưới 3 tuần, thường đi sau sổ mũi, đau họng.
• Không khó thở, không thở nhanh, không đau ngực.
• Sốt nhẹ hoặc không sốt, vẫn ăn uống, sinh hoạt được.
• Không phải trẻ dưới 3 tháng tuổi, không có bệnh tim phổi nặng.

Nếu không đạt các điều trên, hãy xem mục "Khi nào cần đi khám" ở cuối bài trước.

Những cách có ích, dùng được ngay

1. Mật ong

Một thìa cà phê mật ong uống trực tiếp hoặc pha nước ấm trước khi ngủ là một trong số ít biện pháp tại nhà có bằng chứng giúp giảm số cơn ho về đêm ở trẻ em, hiệu quả trong các nghiên cứu không kém một số loại siro ho mua sẵn. Người lớn cũng dùng được.

• Tuyệt đối không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi, kể cả mật ong đã chưng, đã hấp với quất. Lý do là mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn gây ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi, và nấu ở nhiệt độ thông thường không diệt chắc chắn được bào tử này. Bài cũ lưu truyền "chưng trước thì an toàn" là không đúng.
• Người tiểu đường cần tính lượng đường trong mật ong.

2. Nước ấm và đồ uống ấm

Nước ấm, trà gừng, nước chanh ấm, canh nóng làm dịu họng và làm loãng đờm. Uống từng ngụm nhỏ thường xuyên trong ngày. Không cần ép uống quá nhiều; nước tiểu vàng nhạt là đủ nước.

3. Rửa mũi, xịt nước muối

Rất nhiều cơn ho, nhất là ho về đêm và sáng sớm, là do dịch mũi chảy xuống họng. Rửa hoặc xịt mũi nước muối sinh lý trước khi ngủ giảm ho rõ rệt ở nhiều người. Với trẻ nhỏ, nhỏ vài giọt nước muối rồi hút mũi nhẹ trước bữa bú và trước giấc ngủ.

4. Kê cao đầu, giữ độ ẩm phòng

Kê thêm gối hoặc nâng đầu giường giúp dịch mũi ít chảy xuống họng. Phòng máy lạnh nên để nhiệt độ vừa phải, có chậu nước hoặc máy tạo ẩm nếu phòng quá khô (máy tạo ẩm phải rửa thường xuyên để không mọc nấm). Không cần đóng kín cửa ủ người bệnh.

5. Súc họng nước muối, ngậm kẹo (cho người lớn và trẻ lớn)

Súc họng nước muối ấm pha nhạt và ngậm kẹo ho, viên ngậm làm dịu họng ngứa. Không cho trẻ dưới 4–5 tuổi ngậm kẹo vì nguy cơ hóc.

6. Bỏ khói thuốc khỏi nhà

Khói thuốc lá, khói bếp than, nhang khói làm ho kéo dài hơn hẳn — đặc biệt ở trẻ. Người trong nhà hút thuốc ở ngoài trời, thay áo, rửa tay trước khi bế trẻ.

Bài thuốc dân gian: dùng được đến đâu

Quất (tắc) chưng đường phèn hoặc mật ong, lá hẹ hấp, húng chanh, gừng là những bài quen thuộc. Phần lớn có tác dụng làm dịu họng nhờ vị ngọt, ấm, có tinh dầu thơm, nhưng bằng chứng chữa khỏi ho còn hạn chế. Dùng được cho người lớn và trẻ lớn khi:

• Nguyên liệu rõ nguồn, rửa sạch; không dùng lá cây lạ không xác định được.
• Không thay thế việc đi khám khi có dấu hiệu nặng.
• Không cho trẻ dưới 1 tuổi các bài có mật ong; thận trọng với trẻ nhỏ khi dùng lá có nhiều tinh dầu.
• Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, phụ nữ có thai nên hỏi bác sĩ trước khi uống thảo dược dài ngày.

Thuốc ho đông y đóng chai bán sẵn cũng là thuốc: đọc nhãn, xem có cồn không (với trẻ em), và không dùng đồng thời nhiều loại.

Những thứ nên tránh

Vì sao tự dùng kháng sinh cho ho cảm cúm lại ảnh hưởng tới cả gia đình, có thể đọc thêm bài kháng kháng sinh liên quan gì tới tủ thuốc nhà bạn.

Ho về đêm: mẹo riêng cho giấc ngủ

• Rửa mũi và uống một thìa mật ong (nếu đủ tuổi) khoảng 30 phút trước khi ngủ.
• Không ăn no, không uống sữa ngay trước giờ ngủ nếu có trào ngược.
• Kê đầu cao, nằm nghiêng.
• Để sẵn cốc nước ấm cạnh giường; khi cơn ho đến, ngồi dậy, uống vài ngụm, thở chậm qua mũi.
• Thay vỏ gối, giặt chăn nếu nghi dị ứng bụi.

Bao lâu thì hết ho

Ho sau cảm lạnh thường kéo dài 1–3 tuần, có người đến 3–4 tuần dù đã hết sổ mũi. Đây là bình thường, vì niêm mạc đường thở cần thời gian hồi phục. Ho kéo dài quá 3 tuần, hoặc đỡ rồi lại nặng lên kèm sốt, thì cần đi khám. Nếu đang sốt kèm ho, bài dấu hiệu của bệnh sốt virut giúp bạn theo dõi diễn biến từng ngày.

Khi nào cần đi khám

Đi cấp cứu ngay nếu:

• Khó thở, thở rít, thở co lõm lồng ngực (ở trẻ), môi tím tái.
• Ho ra máu nhiều.
• Trẻ ho từng cơn dài rũ rượi, sau cơn có tiếng thở rít hoặc tím tái, ngưng thở — nghi ho gà.
• Ho đột ngột sau khi trẻ đang chơi đồ vật nhỏ, ăn hạt — nghi dị vật đường thở.
• Lơ mơ, li bì, bỏ bú.

Đi khám trong 1–2 ngày nếu:

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị ho, hoặc trẻ thở nhanh so với tuổi.
• Sốt cao trên 3 ngày, hoặc đã hết sốt lại sốt lại.
• Đau ngực khi hít sâu, khạc đờm có máu.
• Người cao tuổi, người có bệnh tim, phổi, tiểu đường bị ho kèm mệt nhiều.

Đặt lịch khám nếu ho kéo dài trên 3 tuần, ho kèm sụt cân, sốt về chiều, ra mồ hôi đêm, hoặc ho tái đi tái lại nhiều lần trong năm.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — who.int
• NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) — nhs.uk
• Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), khuyến cáo về thuốc ho cảm cho trẻ em và thuốc chứa codein — fda.gov
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) — healthychildren.org
• Bộ Y tế Việt Nam, hướng dẫn xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ em