Nguyên nhân khiến lưỡi bị vàng và khi nào cần đi khám

Lưỡi bị vàng thường là do một lớp phủ trên bề mặt lưỡi bị nhuộm màu: gai lưỡi dài ra giữ lại tế bào chết, vi khuẩn và sắc tố từ thức ăn, cà phê, thuốc lá. Tình trạng này thường vô hại và mất đi khi vệ sinh lưỡi đều, giữ miệng đủ ẩm. Điều cần để ý là lưỡi vàng đi kèm vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, vì khi đó vấn đề có thể nằm ở gan hoặc đường mật chứ không phải ở miệng.

Lưỡi bình thường trông như thế nào?

Lưỡi khoẻ mạnh có màu hồng, mặt trên hơi nhám do hàng nghìn gai nhỏ. Buổi sáng, phần sau lưỡi có một lớp trắng mỏng là bình thường. Lớp này dày lên và ngả vàng khi gai lưỡi không được cọ xát đủ (ăn đồ mềm, ốm sốt, ít nói chuyện, khô miệng) hoặc khi bị nhuộm màu.

Một cách quan sát dễ: đứng trước cửa sổ có ánh sáng tự nhiên, thè lưỡi ra hết cỡ, nhìn mặt trên rồi nhìn cả mặt dưới lưỡi. Ánh đèn vàng trong nhà tắm làm lưỡi nào cũng có vẻ vàng.

Các nguyên nhân thường gặp

1. Lớp phủ lưỡi do vệ sinh chưa tới và khô miệng

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Người đánh răng kỹ nhưng không làm sạch lưỡi, người ngủ há miệng, người uống ít nước, người đang dùng thuốc gây khô miệng đều dễ có lớp phủ vàng ở nửa sau lưỡi. Lớp phủ này cũng hay đi kèm hơi thở có mùi. Cách làm sạch lưỡi và xử lý khô miệng đã được trình bày chi tiết trong bài hơi thở có mùi: tìm đúng nguồn mùi.

2. Nhuộm màu từ thức ăn, đồ uống, thuốc lá

Nghệ, cà ri, cà phê, trà đậm, kẹo có phẩm màu, nước tăng lực, khói thuốc lá và thuốc lào đều có thể để lại màu vàng hoặc nâu. Màu do nhuộm thường nhạt dần sau một hai ngày ngừng tác nhân và cạo được bớt.

3. Lưỡi lông (lưỡi lông đen, lông vàng)

Khi các gai hình chỉ không bong theo nhịp bình thường, chúng dài ra như sợi lông ngắn, giữ lại vi khuẩn và sắc tố, khiến lưỡi có màu vàng, nâu rồi đen, nhìn như lớp thảm. Tình trạng này trông đáng sợ nhưng lành tính. Các yếu tố hay gặp:

• Hút thuốc, uống nhiều cà phê, trà đen.
• Vừa dùng kháng sinh, làm thay đổi hệ vi khuẩn trong miệng.
• Dùng nước súc miệng chứa chất oxy hoá hoặc chlorhexidine kéo dài.
• Thuốc dạ dày chứa bismuth (có thể làm lưỡi và phân đen tạm thời).
• Ăn chủ yếu đồ mềm, người bệnh nằm lâu, người cao tuổi ít ăn.

Xử lý: cạo lưỡi hằng ngày, bỏ thuốc lá, giảm cà phê, ngừng nước súc miệng gây kích ứng nếu đang dùng. Phần lớn cải thiện trong vài tuần.

4. Đang ốm, sốt, mất nước

Khi sốt hay bị viêm họng, người ta ăn ít, uống ít, thở bằng miệng nên lưỡi rất nhanh đóng lớp vàng. Lưỡi trở lại hồng khi khỏi bệnh và ăn uống bình thường. Ở trẻ nhỏ đang sốt, lưỡi vàng kèm môi khô, tiểu ít, khóc không có nước mắt là dấu hiệu mất nước cần cho uống bù và đưa đi khám.

5. Vàng da do bệnh gan, đường mật hoặc tan máu

Khi bilirubin trong máu tăng, màu vàng xuất hiện ở da, lòng trắng mắt và niêm mạc, rõ nhất là ở mặt dưới lưỡi và vòm miệng. Điểm khác với lưỡi vàng do lớp phủ: màu nằm trong niêm mạc, không cạo được, và đi kèm vàng mắt. Nguyên nhân có thể là viêm gan virus, viêm gan do rượu hoặc do thuốc, sỏi hay khối u chèn đường mật, tan máu. Đây là tình huống cần khám sớm, không tự xử lý tại nhà.

6. Nấm miệng và các tổn thương khác

Nấm miệng thường tạo mảng trắng như váng sữa, đôi khi ngả vàng nhạt, cạo ra để lại nền đỏ. Hay gặp ở trẻ sơ sinh, người dùng corticoid dạng hít mà không súc miệng, người đái tháo đường, người suy giảm miễn dịch. Mảng trắng hoặc vàng không cạo được, dày, sần, nhất là ở người hút thuốc và uống rượu, cần được bác sĩ xem để loại trừ tổn thương tiền ung thư. Bài lưỡi đóng bợn trắng phân tích kỹ hơn nhóm này.

Tự phân biệt nhanh

Lưỡi vàng theo Đông y có phải là "nóng trong"?

Trong Đông y, rêu lưỡi vàng thường được xem là dấu hiệu "nhiệt". Đây là cách quan sát truyền thống, có giá trị tham khảo trong hệ thống của nó, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy màu rêu lưỡi giúp chẩn đoán đúng một bệnh cụ thể. Rủi ro thực tế là người ta tự uống trà "thanh nhiệt", thuốc nam kéo dài để "hạ hoả" mà bỏ qua nguyên nhân thật. Một số bài thuốc dân gian, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc lại có thể gây hại gan, tương tác với thuốc đang dùng hoặc nhiễm bẩn kim loại nặng. Nếu lưỡi vàng kèm vàng mắt, càng không nên tự uống thuốc nam, vì gan đang có vấn đề.

Làm gì trong 2 tuần đầu

1. Làm sạch mặt lưỡi mỗi tối, nhẹ tay, không cạo đến rớm máu.
2. Uống đủ nước, hạn chế cà phê, trà đậm, rượu bia; ngừng hoặc giảm hút thuốc.
3. Tạm dừng nước súc miệng có cồn hoặc chất oxy hoá nếu đang dùng tự mua.
4. Ăn thêm rau quả có độ giòn, xơ (táo, cà rốt, dưa chuột) để lưỡi được cọ xát tự nhiên.
5. Theo dõi: nếu sau 2 tuần lưỡi trở lại hồng, không cần làm gì thêm.

Khi nào cần đi khám

• Khám ngay trong ngày: vàng mắt hoặc vàng da kèm sốt, đau bụng phía trên bên phải, nôn, lú lẫn, hoặc vàng da ở trẻ sơ sinh.
• Khám sớm trong tuần: vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa toàn thân, dù không đau.
• Khám răng hàm mặt: lớp vàng hay mảng trắng không cạo được, tồn tại trên 2 tuần; vết loét không lành; đau rát lưỡi; lưỡi sưng.
• Người đang điều trị ung thư, sau ghép tạng, nhiễm HIV, đái tháo đường kiểm soát kém có thay đổi màu lưỡi: báo bác sĩ điều trị sớm vì nguy cơ nấm cao.

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic – Black hairy tongue
• NHS (Vương quốc Anh) – Tongue problems; Jaundice
• Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ (ADA) – ada.org
• Bộ Y tế Việt Nam – hướng dẫn chăm sóc sức khoẻ răng miệng