Bài thuốc chữa bệnh từ cây muồng trâu: trị táo bón, hắc lào và những điều cần tránh

Muồng trâu (Senna alata, còn gọi cây lác, muồng lác) có hai công dụng dân gian được giải thích rõ nhất về mặt dược lý: nhuận tràng nhờ nhóm anthraquinon trong lá, và bôi ngoài da trị nấm như hắc lào, lang ben. Cả hai đều có nghiên cứu nhưng chủ yếu nhỏ hoặc trong phòng thí nghiệm. Muồng trâu là thuốc nhuận tràng kích thích, dùng sai có thể gây đau quặn bụng, tiêu chảy, mất nước, hạ kali; phụ nữ có thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người đau bụng chưa rõ nguyên nhân không nên dùng.

Bài này đi qua từng bài thuốc cũ: bài nào có cơ sở, bài nào nên thay bằng cách khác, và vì sao không nên tự bào chế "cao muồng trâu" với hoá chất ở nhà.

Muồng trâu là cây gì

Cây bụi cao 1–3 m, lá kép lông chim với các lá chét to, hoa màu vàng mọc thành chùm dựng đứng như ngọn nến, quả dẹt có cánh. Cây mọc hoang hoặc được trồng ở nhiều vùng nhiệt đới, kể cả Việt Nam. Bộ phận dùng chủ yếu là lá, đôi khi hạt và rễ.

Hoạt chất đáng chú ý nhất là anthraquinon (rhein, emodin, aloe-emodin…) — cùng nhóm với chất có trong lá phan tả diệp (senna) và đại hoàng, những vị nhuận tràng quen thuộc.

Bảng nhìn nhanh: các bài thuốc cũ và đánh giá

Muồng trâu trị táo bón: dùng thế nào cho an toàn

Anthraquinon kích thích thành ruột co bóp và kéo nước vào lòng ruột, nên thường gây đi ngoài sau 6–12 giờ. Đây là cơ chế giống các thuốc nhuận tràng kích thích bán ở nhà thuốc — nghĩa là có tác dụng thật, và có tác dụng phụ thật.

Rủi ro thường gặp

• Đau quặn bụng, đi ngoài phân nước, nhất là khi lá tươi hàm lượng không đều.
• Mất nước, hạ kali máu khi tiêu chảy nhiều hoặc dùng kéo dài — nguy hiểm hơn ở người đang uống thuốc lợi tiểu, thuốc tim (digoxin), corticoid.
• Dùng hằng ngày nhiều tuần: ruột "quen", khó đi ngoài nếu không có thuốc.
• Kết hợp muồng trâu với đại hoàng và chút chít như bài cũ là cộng ba nguồn anthraquinon; chút chít còn có acid oxalic, không tốt cho người có sỏi thận.

Ai không nên dùng

• Phụ nữ mang thai (bài cũ cũng ghi chú điều này) và đang cho con bú.
• Trẻ em, nhất là trẻ dưới 12 tuổi.
• Người đau bụng chưa rõ nguyên nhân, nghi tắc ruột, viêm ruột thừa, viêm loét đại tràng, bệnh Crohn.
• Người bệnh thận, mất nước, đang tiêu chảy.

Nếu táo bón thông thường, nên thử theo thứ tự này

1. Tăng chất xơ từ từ (rau, trái cây, khoai, đậu, ngũ cốc nguyên hạt) và uống đủ nước.
2. Vận động, đi bộ hằng ngày; đi vệ sinh vào giờ cố định, nhất là sau bữa sáng; kê chân lên ghế thấp khi ngồi bồn cầu.
3. Nếu chưa đỡ: thuốc nhuận tràng tạo khối hoặc thẩm thấu không kê đơn, dùng theo nhãn hoặc hướng dẫn của dược sĩ — các loại này êm hơn nhuận tràng kích thích.
4. Nhuận tràng kích thích (kể cả muồng trâu) chỉ nên dùng ngắn ngày, khi các bước trên không đủ.

Nếu vẫn chọn muồng trâu: dùng một vị, lượng nhỏ, không quá vài ngày, uống kèm đủ nước; ngừng ngay nếu đau quặn hay tiêu chảy.

Muồng trâu trị hắc lào, lang ben

Đây là công dụng được nghiên cứu nhiều nhất của muồng trâu. Dịch chiết lá cho thấy hoạt tính kháng nấm trong phòng thí nghiệm, và đã có những thử nghiệm nhỏ dùng lá trên bệnh lang ben. Tuy vậy:

• Lá giã tươi không chuẩn hoá được hàm lượng; hiệu quả thất thường.
• Thêm chanh, muối như bài cũ làm rát, có thể gây viêm da kích ứng — da trầy xước lại dễ nhiễm khuẩn.
• Hắc lào thường cần bôi đều đặn và bôi tiếp 1–2 tuần sau khi hết vết để tránh tái phát.

Lựa chọn có bằng chứng tốt hơn là các thuốc kháng nấm bôi không kê đơn như clotrimazol, miconazol, terbinafin, dùng theo nhãn hoặc theo dược sĩ. Không tự bôi kem phối hợp có corticoid lên vùng nghi hắc lào — corticoid làm nấm lan rộng và khó nhận diện hơn. Cách nhận biết và điều trị hắc lào chi tiết có trong bài dấu hiệu và cách điều trị bệnh hắc lào.

Nếu dùng lá muồng trâu: rửa sạch lá, giã lấy nước bôi lên vùng da lành không trầy, thử trước ở một vùng nhỏ; ngừng nếu rát đỏ, phồng rộp.

Vì sao không tự làm "cao muồng trâu" có natri fluorid

Bài viết cũ hướng dẫn ngâm lá với nước sôi pha natri fluorid rồi cô thành cao để "không bị mốc". Natri fluorid là hoá chất độc: nuốt phải một lượng nhỏ đã có thể gây nôn, đau bụng, rối loạn điện giải, nặng hơn là co giật, loạn nhịp tim. Một hộp cao tự làm để trong nhà, trẻ nhỏ có thể ăn nhầm. Công thức này có thể từng dùng trong bào chế ở cơ sở có kiểm soát, không phải công thức cho gia đình. Người đọc nên bỏ hẳn bước này.

Thấp khớp, đau thần kinh toạ: đừng để bài sắc làm chậm chẩn đoán

Đau khớp và đau thần kinh toạ có nhiều nguyên nhân rất khác nhau: thoái hoá khớp, viêm khớp dạng thấp, gút, thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống. Mỗi bệnh có điều trị riêng; viêm khớp dạng thấp nếu chậm điều trị có thể gây biến dạng khớp vĩnh viễn. Các bài sắc 6–7 vị trong bài cũ không có thử nghiệm lâm sàng, và việc uống nhiều thang dài ngày làm tăng nguy cơ tương tác, nhiễm bẩn dược liệu. Nếu muốn dùng thêm y học cổ truyền, hãy khám ở cơ sở có giấy phép, sau khi đã có chẩn đoán.

"Ban trái" (sốt phát ban) ở trẻ hay người lớn có thể là sởi, sốt xuất huyết, sốt phát ban do virus, dị ứng thuốc — cần được khám, không chữa bằng bài sắc nhiều vị.

Khi nào cần đi khám

Táo bón:

• Táo bón mới xuất hiện ở người trên 50 tuổi, hoặc thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài trên 3 tuần.
• Phân có máu, phân đen, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu.
• Đau bụng dữ dội, bụng chướng, nôn, không trung tiện được (nghi tắc ruột) — cấp cứu.
• Sau khi dùng muồng trâu: tiêu chảy nhiều, chóng mặt, mệt lả, chuột rút, tim đập bất thường.

Da:

• Vết nấm lan rộng, ở da đầu, móng, hoặc không đỡ sau 2 tuần bôi thuốc đúng cách.
• Da sưng nóng đỏ đau, chảy mủ, sốt.
• Người tiểu đường, suy giảm miễn dịch bị nấm da tái đi tái lại.

Nguồn tham khảo

• Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) — Trung tâm Sức khoẻ Bổ sung và Tích hợp (NCCIH), mục Senna: nccih.nih.gov
• NHS (Anh) — Constipation, laxatives, ringworm: nhs.uk
• Mayo Clinic — Constipation: mayoclinic.org
• Bộ Y tế Việt Nam — tài liệu cây thuốc và vị thuốc Việt Nam
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — chuyên khảo về cây thuốc và an toàn dược liệu: who.int