Cách hạ sốt không cần dùng thuốc: làm gì có ích, điều gì nên bỏ và khi nào vẫn cần thuốc

Phần lớn cơn sốt do cảm cúm, virus không cần thuốc để "đánh" xuống: sốt là cách cơ thể chống nhiễm trùng, và mục tiêu chỉ là giúp người bệnh dễ chịu. Những cách không dùng thuốc thật sự có ích là nghỉ ngơi, uống đủ nước, mặc thoáng theo cảm giác của người bệnh và lau người bằng khăn ấm khi thấy nóng bức. Ngược lại, chườm đá, tắm nước lạnh, lau cồn, ủ kín cho "ra mồ hôi" đều có thể phản tác dụng. Khi người bệnh mệt lả, đau nhức nhiều, hoặc thuộc nhóm nguy cơ, dùng thuốc hạ sốt không kê đơn theo nhãn là hợp lý — "không cần thuốc" không có nghĩa là "cố chịu".

Bài này tập trung vào chăm sóc không dùng thuốc. Cách đo nhiệt độ và ngưỡng sốt theo tuổi có trong bài nhiệt độ cơ thể và những điều cần biết; chăm sóc toàn diện khi sốt virus (ăn uống, thuốc, phân biệt sốt xuất huyết) có trong bài dấu hiệu và cách chăm sóc khi bị sốt virus.

Hiểu cơn sốt để chăm đúng: "bộ điều nhiệt" đã được vặn lên

Khi nhiễm trùng, não (vùng dưới đồi) chủ động nâng "điểm đặt" nhiệt độ lên, giống như ai đó vặn máy điều hòa từ 37 lên 39 độ. Cơ thể sẽ làm mọi cách để đạt con số mới: co mạch ngoài da, run, nổi da gà. Hiểu điều này giải thích được gần hết những việc nên và không nên làm:

• Giai đoạn đang lên sốt: người bệnh thấy lạnh, run, tay chân lạnh dù trán nóng. Lúc này đắp một chăn mỏng cho dễ chịu là được — cố lột hết quần áo, lau nước chỉ làm người bệnh run thêm.
• Giai đoạn sốt ổn định: người nóng bừng, mặt đỏ, khó chịu. Đây là lúc mặc thoáng, lau ấm, quạt nhẹ có tác dụng.
• Giai đoạn hạ sốt: điểm đặt trở lại bình thường, cơ thể vã mồ hôi để tỏa nhiệt. Lau khô, thay áo, bù nước.

Vì não đang "muốn" ở 39 độ, làm lạnh từ bên ngoài thật mạnh (nước đá, nước lạnh) sẽ bị cơ thể chống lại bằng run và co mạch — tốn sức, khó chịu, mà nhiệt độ trung tâm hạ rất ít. Đó là lý do bài cũ đúng khi khuyên không tắm nước lạnh.

Những cách không dùng thuốc thật sự có ích

1. Nghỉ ngơi thật sự

Vận động làm cơ thể sinh thêm nhiệt. Nằm nghỉ, ngủ được càng tốt. Người lớn hay cố đi làm khi sốt — vừa mệt kéo dài vừa lây cho người khác.

2. Uống nước từng ngụm, đều đặn

Mỗi độ sốt làm cơ thể mất thêm nước qua da và hơi thở. Đặt sẵn cốc nước cạnh giường, uống từng ngụm nhỏ, kể cả khi không khát. Nước lọc, nước canh, nước cháo, sữa đều tính. Nếu kèm nôn, tiêu chảy thì dùng oresol pha đúng tỷ lệ trên gói.

3. Quần áo và chăn theo cảm giác, không theo nhiệt kế

Quy tắc đơn giản: người bệnh thấy lạnh thì đắp mỏng, thấy nóng thì bỏ bớt. Không bao giờ ủ kín chăn dày, đội mũ, đi tất để "cho ra mồ hôi" — đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ vì trẻ không tự gỡ ra được và nhiệt độ có thể tăng cao thêm.

4. Phòng thoáng, mát vừa phải

Mở cửa cho thông gió, dùng quạt ở chế độ nhẹ, không thổi thẳng liên tục vào người. Điều hòa để mức mát dễ chịu, không cần quá lạnh. Quan niệm "kiêng gió" khi sốt khiến nhiều nhà đóng kín cửa giữa trưa hè — phòng bí nóng làm người bệnh mệt hơn.

5. Lau người bằng khăn ấm — khi người bệnh thấy dễ chịu

Dùng khăn nhúng nước ấm (hơi ấm hơn tay một chút), vắt ráo, lau mặt, cổ, nách, bẹn, lưng; để nước bay hơi tự nhiên. Đây là biện pháp giúp dễ chịu, không phải "hạ sốt" mạnh — nhiều hướng dẫn nhi khoa như của NICE (Anh) không khuyến nghị lau ấm như một cách điều trị thường quy cho trẻ. Vì vậy: nếu trẻ thích, thấy mát mẻ thì làm; nếu trẻ khóc, run, co người thì dừng.

6. Tắm nước ấm nhanh

Người lớn và trẻ lớn có thể tắm nước ấm nhanh trong phòng kín gió, lau khô ngay. Tắm giúp sạch mồ hôi, dễ ngủ hơn. Không có cơ sở cho chuyện "sốt mà tắm sẽ nặng thêm"; chỉ cần tránh tắm lâu, tắm lạnh, và không tắm khi người bệnh đang run hoặc quá mệt.

7. Ăn nhẹ, đủ

Không cần ép ăn khi sốt cao, nhưng đừng để nhịn quá lâu. Cháo, súp, sữa, hoa quả mềm chia nhiều bữa nhỏ. Đủ nước quan trọng hơn đủ bữa trong một–hai ngày đầu.

Những cách nên bỏ

Sốt khác say nóng: khi làm mát mạnh mới là điều trị chính

Có một tình huống ngược hẳn với mọi điều ở trên: say nóng, sốc nhiệt — sau khi làm việc, chơi thể thao dưới nắng, ở trong xe kín, phòng bí. Lúc này "bộ điều nhiệt" không được vặn lên, mà cơ thể bị quá tải nhiệt từ bên ngoài. Thuốc hạ sốt gần như không tác dụng, còn làm mát nhanh lại là việc cứu mạng.

• Dấu hiệu: người nóng ran, da đỏ (khô hoặc vã mồ hôi), nhức đầu, buồn nôn, lú lẫn, nói lắp, co giật hoặc ngất.
• Xử trí: gọi cấp cứu 115; đưa vào chỗ mát; cởi bớt quần áo; dội hoặc phun nước mát lên người kết hợp quạt mạnh; chườm khăn lạnh ở cổ, nách, bẹn; nếu tỉnh táo cho uống nước từng ngụm.

Phân biệt hai tình huống này là lý do không nên áp dụng máy móc "luôn dùng nước ấm" hay "luôn chườm lạnh".

Khi nào không dùng thuốc là chưa đủ

Chăm sóc không dùng thuốc phù hợp khi người bệnh vẫn tỉnh táo, uống được, nghỉ được. Nên dùng thuốc hạ sốt không kê đơn (paracetamol là lựa chọn đầu tiên phổ biến) theo đúng liều trên nhãn hoặc hướng dẫn của dược sĩ khi:

• Người bệnh đau đầu, đau mình mẩy nhiều, không ngủ được, không chịu uống nước vì quá mệt.
• Người có bệnh tim, phổi mạn tính mà sốt làm khó thở, tim đập nhanh hơn.
• Trẻ quấy khóc, bỏ bú vì khó chịu (với trẻ dưới 3 tháng: đi khám trước, không tự cho thuốc).

Lưu ý an toàn: không dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên; không tự dùng ibuprofen hay aspirin khi nghi sốt xuất huyết; cẩn thận các thuốc cảm cúm phối hợp vì nhiều loại đã chứa paracetamol. Thuốc hạ sốt không phòng được co giật do sốt ở trẻ, nên đừng đánh thức trẻ đang ngủ ngon chỉ để cho uống thuốc.

Khi nào cần đi khám

Đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu nếu:

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C trở lên.
• Li bì, khó đánh thức, lú lẫn, co giật, cổ cứng, đau đầu dữ dội.
• Khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím.
• Phát ban dạng chấm đỏ, tím không mất khi ấn (thử ấn một cốc thủy tinh lên ban), chảy máu cam, chảy máu chân răng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
• Đau bụng nhiều, nôn liên tục, không uống được, tiểu rất ít — nhất là vào ngày thứ 3–7 của sốt trong mùa sốt xuất huyết.
• Tay chân lạnh, da nổi vân tím, mệt lả dù đã hết sốt.

Đi khám trong ngày nếu sốt quá 3 ngày ở người lớn (quá 2 ngày ở trẻ nhỏ), sốt kèm tiểu buốt, đau tai, đau họng nhiều, ho có đờm đặc, hoặc người sốt là phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có bệnh mạn tính, đang hóa trị, suy giảm miễn dịch. Nếu bạn phân vân nên đi khám ngay hay chờ, khoa nào phù hợp, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám để sắp xếp triệu chứng trước khi gặp bác sĩ.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế Việt Nam — hướng dẫn chẩn đoán, điều trị sốt xuất huyết Dengue
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): who.int
• NICE (Anh) — hướng dẫn đánh giá sốt ở trẻ dưới 5 tuổi: nice.org.uk
• NHS (Anh) — sốt ở người lớn và trẻ em; say nóng: nhs.uk
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) — sốt và trẻ em: healthychildren.org
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) — bệnh do nắng nóng: cdc.gov