Nhiệt độ cơ thể và những điều cần biết: đo thế nào, bao nhiêu là sốt
Thân nhiệt người khoẻ dao động quanh 36,5–37,5°C và thay đổi theo giờ, tuổi, vị trí đo; từ 38°C trở lên là sốt. Trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C phải đi khám ngay.
Nhiệt độ cơ thể bình thường của người khoẻ dao động quanh khoảng 36,5–37,5°C, thay đổi theo giờ trong ngày, theo tuổi và theo vị trí đo. Ở hầu hết hướng dẫn, đo được từ 38°C trở lên được coi là sốt. Con số quan trọng nhất cần nhớ: trẻ dưới 3 tháng tuổi có nhiệt độ từ 38°C trở lên phải được đưa đi khám ngay, dù trẻ trông vẫn tỉnh táo.
Không có một con số "37 độ" cố định
Con số 37°C chỉ là mức trung bình. Thân nhiệt thực tế:
- Thấp nhất vào sáng sớm, cao nhất vào chiều tối, chênh nhau có thể nửa độ hoặc hơn.
- Khác nhau theo vị trí đo: hậu môn cao nhất, rồi đến miệng, tai; nách thường thấp hơn.
- Tăng nhẹ sau khi ăn, vận động, tắm nước nóng, mặc nhiều lớp áo, ở phòng nóng.
- Ở phụ nữ, tăng nhẹ sau rụng trứng và trong thai kỳ.
- Người cao tuổi thường có thân nhiệt nền thấp hơn và khi nhiễm trùng có thể sốt không cao, thậm chí không sốt.
Vì vậy, một lần đo 37,3°C ở nách lúc 5 giờ chiều sau khi vừa đi chợ về không có nghĩa là "sốt nhẹ". Hãy nghỉ 15–30 phút rồi đo lại.
Đo nhiệt độ thế nào cho đúng
| Cách đo | Phù hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nhiệt kế điện tử ở nách | Mọi lứa tuổi, nhất là trẻ nhỏ | Lau khô nách, đặt đầu nhiệt kế sát da, khép tay giữ đến khi máy kêu. Cho kết quả thấp hơn nhiệt độ trung tâm |
| Nhiệt kế điện tử ở hậu môn | Trẻ nhỏ, khi cần số chính xác | Chỉ làm khi đã được hướng dẫn: bôi trơn đầu nhiệt kế, đưa vào nông, giữ yên trẻ. Dùng nhiệt kế riêng |
| Nhiệt kế điện tử ở miệng | Trẻ lớn và người lớn hợp tác được | Đặt dưới lưỡi, ngậm môi; chờ ít nhất 15–30 phút sau khi ăn uống nóng lạnh |
| Nhiệt kế hồng ngoại đo tai | Trẻ lớn hơn và người lớn | Kéo vành tai đúng hướng; ráy tai, ống tai nhỏ làm kết quả lệch |
| Nhiệt kế hồng ngoại đo trán | Sàng lọc nhanh | Tiện nhưng dễ lệch do mồ hôi, gió, vừa từ ngoài nắng vào. Thấy cao thì đo lại bằng nhiệt kế điện tử |
Các hướng dẫn quốc tế không hoàn toàn giống nhau về cách đo cho trẻ nhỏ: có nơi ưu tiên đo nách bằng nhiệt kế điện tử cho trẻ dưới 5 tuổi, có nơi coi đo hậu môn là chính xác nhất cho trẻ dưới 3 tuổi. Ở nhà, đo nách bằng nhiệt kế điện tử là đủ để quyết định có cần đi khám hay không, miễn là đo đúng cách.
Không nên dùng nhiệt kế thuỷ ngân: vỡ ra thì thuỷ ngân bay hơi, độc, nhất là trong phòng kín có trẻ nhỏ. Nếu lỡ làm vỡ, mở cửa thông gió, không dùng máy hút bụi, gom hạt thuỷ ngân bằng giấy cứng vào lọ kín.
Đặt tay lên trán chỉ cho biết "có vẻ nóng", không đủ tin cậy để quyết định.
Ngưỡng sốt và mức độ cần lo theo tuổi
| Đối tượng | Mức nhiệt độ | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Trẻ dưới 3 tháng | Từ 38°C trở lên | Đi khám ngay, kể cả khi trẻ vẫn bú, vẫn chơi |
| Trẻ 3–6 tháng | Từ 39°C trở lên, hoặc sốt kèm mệt | Đi khám trong ngày |
| Trẻ lớn hơn và người lớn | Từ 38°C trở lên | Theo dõi tình trạng chung; xem dấu hiệu cảnh báo bên dưới |
| Mọi lứa tuổi | Dưới 35°C | Hạ thân nhiệt – cần làm ấm và đi khám, nhất là người già, trẻ sơ sinh |
Với trẻ trên 6 tháng và người lớn, biểu hiện của người bệnh quan trọng hơn con số. Một trẻ sốt 39°C nhưng hạ sốt xong vẫn chơi, ăn được thường ít đáng lo hơn một trẻ sốt 38,3°C mà li bì, khó đánh thức.
Xử trí sốt tại nhà
- Mục tiêu là làm người bệnh dễ chịu, không phải đưa nhiệt độ về đúng 37°C. Sốt là phản ứng của cơ thể chống nhiễm trùng.
- Mặc quần áo mỏng, thoáng; không ủ chăn kín, không trùm khăn – ủ kín có thể làm nhiệt độ tăng thêm, nhất là ở trẻ nhỏ.
- Uống đủ nước, chia nhiều lần; trẻ bú mẹ thì cho bú nhiều hơn.
- Thuốc hạ sốt không kê đơn: dùng đúng liều theo cân nặng, tuổi ghi trên nhãn hoặc theo hướng dẫn của dược sĩ; không dùng hai loại cùng lúc nếu không được dặn. Không dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên.
- Khi nghi sốt xuất huyết (đang mùa dịch, sốt cao đột ngột, đau cơ, đau sau hốc mắt): không tự dùng ibuprofen, aspirin vì làm tăng nguy cơ chảy máu. Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc hạ sốt phù hợp và đi khám để theo dõi.
- Lau người bằng khăn nước ấm có thể giúp dễ chịu. Không chườm nước đá, không lau cồn: nước đá làm co mạch, rét run; cồn có thể ngấm qua da gây ngộ độc ở trẻ nhỏ.
Thân nhiệt còn cho biết điều gì khác
- Theo dõi rụng trứng: thân nhiệt lúc vừa thức dậy tăng nhẹ sau khi rụng trứng. Cách này chỉ cho biết rụng trứng đã xảy ra, nên dùng một mình để tránh thai thì kém tin cậy.
- Say nắng, sốc nhiệt: làm việc ngoài trời nắng nóng, người nóng ran, da đỏ khô hoặc vã mồ hôi, lú lẫn, nôn – đây là cấp cứu. Đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể bằng nước mát và quạt, gọi cấp cứu.
- Sốt kéo dài không rõ nguyên nhân, nhất là kèm sút cân, ra mồ hôi đêm, cần được khám kỹ vì có thể liên quan lao, bệnh tự miễn hoặc bệnh máu.
- Một số thuốc và vắc xin có thể gây sốt nhẹ trong vài ngày.
Khi nào cần đi khám
Đi cấp cứu ngay khi sốt kèm:
- Cổ cứng, đau đầu dữ dội, sợ ánh sáng.
- Nốt ban đỏ tím trên da không mất khi ấn bằng cạnh cốc thuỷ tinh.
- Khó thở, thở nhanh, môi tím.
- Li bì, khó đánh thức, lú lẫn, co giật.
- Ở người nghi sốt xuất huyết: đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu mũi, chân răng, phân đen, tay chân lạnh – thường xuất hiện khi sốt vừa giảm.
- Không uống được, không đi tiểu trong nhiều giờ.
Đi khám sớm khi:
- Trẻ dưới 3 tháng từ 38°C trở lên.
- Sốt quá 3 ngày, hoặc đã hết sốt rồi sốt lại.
- Người đang hoá trị, ghép tạng, dùng corticoid dài ngày, mắc bệnh làm suy giảm miễn dịch bị sốt.
- Vừa đi về từ vùng có sốt rét.
- Trẻ co giật lần đầu khi sốt.
Nếu chưa biết nên đi cấp cứu hay hẹn khám, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám để xác định mức độ gấp và cách mô tả triệu chứng với bác sĩ.
Hỏi đáp nhanh
37,5°C có phải là sốt không?
Ở hầu hết hướng dẫn, chưa coi là sốt. Từ 38°C trở lên mới được gọi là sốt. Nên nghỉ ngơi rồi đo lại bằng nhiệt kế điện tử.
Đo nách có cần cộng thêm 0,5 độ không?
Đo nách thường thấp hơn đo hậu môn, nhưng mức chênh không cố định. Tốt nhất ghi rõ "đo nách bao nhiêu độ" khi báo bác sĩ, không tự cộng.
Sốt bao nhiêu độ thì phải uống thuốc hạ sốt?
Không có ngưỡng bắt buộc. Thuốc hạ sốt dùng khi người bệnh khó chịu, quấy khóc, đau mỏi. Dùng đúng liều theo nhãn hoặc dược sĩ.
Trẻ sốt có nên ủ ấm cho ra mồ hôi?
Không. Ủ kín làm nhiệt độ tăng thêm. Mặc thoáng, uống đủ nước.
Nhiệt kế hồng ngoại đo trán có tin được không?
Dùng để sàng lọc nhanh. Khi đo thấy cao hoặc thấy nghi ngờ, kiểm tra lại bằng nhiệt kế điện tử.
Nguồn tham khảo
- NHS (Anh) – High temperature (fever) in children and adults
- American Academy of Pediatrics (AAP) – HealthyChildren: Fever
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Dengue and severe dengue
- Mayo Clinic – Fever
- Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị sốt xuất huyết Dengue
