Những dấu hiệu và cách chăm sóc khi bị bệnh sốt virus

Sốt virus (sốt siêu vi) thường gây sốt, đau mỏi người, đau họng, sổ mũi, đôi khi nôn, tiêu chảy hoặc phát ban, và đa số tự khỏi sau 3–7 ngày. Chăm sóc tại nhà gồm hạ sốt đúng cách, uống đủ nước, ăn mềm và nghỉ ngơi; kháng sinh không có tác dụng với virus. Điều cần làm là theo dõi để nhận ra sớm các dấu hiệu nặng, nhất là sốt xuất huyết, viêm phổi hay viêm màng não, vì ngày đầu chúng có thể trông y hệt một cơn sốt virus thông thường.

Sốt virus là gì?

"Sốt virus" không phải tên của một bệnh cụ thể. Đây là cách gọi chung cho các đợt sốt do virus gây ra: virus cúm, adenovirus, rhinovirus, virus gây bệnh tay chân miệng, virus Dengue (sốt xuất huyết), virus sởi… Bệnh lây qua giọt bắn khi ho, hắt hơi, qua tay chạm vào bề mặt có virus rồi đưa lên mũi miệng, một số loại lây qua đường tiêu hoá hoặc do muỗi đốt.

Bệnh hay tăng vào lúc giao mùa, mùa mưa và ở nơi đông người như nhà trẻ, trường học, văn phòng kín. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền là những nhóm dễ diễn biến nặng hơn.

Dấu hiệu thường gặp

• Sốt: thường từ 38°C trở lên, có thể tới 39–40°C, kèm cảm giác lúc nóng lúc lạnh, ớn lạnh, rét run.
• Đau mỏi: đau đầu, đau cơ, mỏi người, mệt, chán ăn.
• Đường hô hấp: đau rát họng, họng đỏ, ho, sổ mũi, hắt hơi, có khi đỏ mắt, chảy nước mắt.
• Đường tiêu hoá: buồn nôn, nôn, đau bụng, đi ngoài phân lỏng.
• Hạch: nổi hạch nhỏ ở cổ, sau tai, ấn hơi đau.
• Phát ban: một số loại virus gây nổi ban dát đỏ li ti khi sốt hoặc khi vừa hết sốt.

Sốt virus thông thường hay kéo dài 3–5 ngày, mệt mỏi có thể còn thêm vài ngày sau khi hết sốt. Ho sau nhiễm virus đôi khi kéo dài 2–3 tuần mà không có nghĩa là bệnh nặng lên.

Sốt virus hay sốt xuất huyết?

Ở Việt Nam, đây là câu hỏi quan trọng nhất trong những ngày đầu sốt. Sốt xuất huyết cũng do virus (virus Dengue, lây qua muỗi vằn), ban đầu có thể giống hệt sốt virus thông thường, nhưng diễn biến và cách chăm sóc khác hẳn.

Điểm dễ bị bỏ sót nhất là: với sốt xuất huyết, lúc vừa cắt sốt lại có thể là lúc nguy hiểm nhất. Vì vậy hết sốt chưa có nghĩa là đã khỏi. Đang ở vùng có dịch mà sốt cao liên tục từ 2 ngày trở lên thì nên đi khám và xét nghiệm.

Chăm sóc tại nhà

Hạ sốt đúng cách

• Mục tiêu của hạ sốt là giúp người bệnh dễ chịu hơn, không phải đưa nhiệt độ về đúng 37°C. Trẻ sốt 38,5°C mà vẫn chơi, vẫn ăn thì không cần vội.
• Paracetamol là thuốc hạ sốt nên chọn đầu tiên, nhất là khi chưa loại trừ được sốt xuất huyết. Liều dùng tính theo cân nặng với trẻ em và theo hướng dẫn trên nhãn hoặc của dược sĩ; giữa hai lần uống phải cách đủ thời gian ghi trên nhãn. Cẩn thận với các thuốc cảm cúm phối hợp vì nhiều loại cũng chứa paracetamol, uống chồng lên rất dễ quá liều gây hại gan.
• Không dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên khi bị sốt virus, vì có nguy cơ gây hội chứng Reye (tổn thương gan và não).
• Không dùng aspirin và ibuprofen khi nghi sốt xuất huyết, vì chúng làm tăng nguy cơ chảy máu.
• Lau người bằng khăn nhúng nước ấm ở trán, nách, bẹn. Không dùng nước đá, không lau bằng rượu hay cồn (trẻ nhỏ có thể ngộ độc cồn qua da).
• Mặc quần áo mỏng, thoáng; không ủ kín chăn dày cho "ra mồ hôi" vì sẽ làm nhiệt độ tăng thêm.

Uống đủ nước

Sốt làm cơ thể mất nước nhanh, nhất là khi kèm nôn hay tiêu chảy. Cho uống từng ngụm nhỏ nhiều lần: nước lọc, nước cháo, nước canh, nước hoa quả pha loãng. Nếu nôn hoặc đi ngoài nhiều, dùng dung dịch bù nước điện giải (ORS) pha đúng theo hướng dẫn trên gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn. Trẻ còn bú thì cho bú mẹ nhiều hơn bình thường.

Cách tự kiểm tra: người lớn đi tiểu nước tiểu vàng nhạt là ổn; trẻ nhỏ cần có tã ướt đều đặn. Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, môi khô, mắt trũng là dấu hiệu thiếu nước.

Ăn uống và nghỉ ngơi

• Ăn đồ mềm, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ: cháo, súp, phở, sữa chua, hoa quả. Không cần ép ăn nhiều khi đang sốt cao, ưu tiên đủ nước trước.
• Nghỉ ngơi thật sự. Người lớn hay cố đi làm vì nghĩ "cảm sốt thường", vừa lâu khỏi vừa lây cho đồng nghiệp.
• Giữ phòng thoáng khí, vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý.

Những việc không nên làm

• Không tự dùng kháng sinh. Kháng sinh không diệt được virus, lại gây tác dụng phụ và làm tăng tình trạng kháng thuốc. Chỉ dùng khi bác sĩ xác định có bội nhiễm vi khuẩn.
• Không tự đi truyền dịch hay "truyền đạm" ở cơ sở không có bác sĩ. Truyền dịch sai chỉ định, nhất là trong sốt xuất huyết, có thể gây quá tải dịch rất nguy hiểm.
• Không cạo gió, chích lể cho trẻ nhỏ, nhất là khi chưa loại trừ sốt xuất huyết.
• Không xông hơi nóng kéo dài, không lạm dụng dụng cụ hút mũi, xịt họng.

Lưu ý riêng cho trẻ nhỏ

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C trở lên phải đi khám ngay, kể cả khi trông vẫn khoẻ.
• Co giật do sốt có thể xảy ra ở trẻ khoảng 6 tháng tới 5 tuổi. Nếu trẻ co giật: đặt trẻ nằm nghiêng trên mặt phẳng, nới lỏng quần áo, dẹp vật cứng xung quanh, không nhét bất cứ thứ gì vào miệng trẻ, không cố ghì chặt tay chân, và ghi lại thời gian. Co giật quá 5 phút, hoặc là cơn đầu tiên, thì gọi cấp cứu 115. Uống thuốc hạ sốt không ngăn được co giật do sốt, nên cha mẹ đừng tự trách mình đã không cho uống thuốc sớm hơn.
• Đo nhiệt độ bằng nhiệt kế, đừng chỉ sờ trán. Ghi lại nhiệt độ và giờ uống thuốc để báo bác sĩ.

Khi nào cần đi khám ngay

• Trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C trở lên.
• Sốt quá 3 ngày không giảm, hoặc đã giảm rồi sốt lại.
• Khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím.
• Li bì, khó đánh thức, lơ mơ, lú lẫn, hoặc quấy khóc không dỗ được.
• Co giật.
• Đau đầu dữ dội kèm cứng gáy, sợ ánh sáng.
• Ban đỏ hoặc chấm tím không mất đi khi ấn mạnh một cốc thuỷ tinh lên da.
• Chảy máu chân răng, chảy máu mũi, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
• Đau bụng nhiều, nôn liên tục, không uống được.
• Dấu hiệu mất nước: tiểu rất ít, khô môi, mắt trũng, tay chân lạnh.
• Người có bệnh nền (tim, phổi, thận, tiểu đường), phụ nữ mang thai, người cao tuổi mà sốt cao.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — who.int
• Bộ Y tế Việt Nam — Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị sốt xuất huyết Dengue
• NHS (Hệ thống y tế quốc gia Anh) — nhs.uk
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) — cdc.gov
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) — healthychildren.org