Những điều chưa biết về vùng kín của phụ nữ: giải phẫu, pH và khí hư bình thường

"Vùng kín" của phụ nữ gồm hai phần khác nhau: âm hộ là phần nhìn thấy bên ngoài, còn âm đạo là ống cơ bên trong nối ra cổ tử cung. Âm đạo khoẻ mạnh có môi trường hơi axit (pH khoảng 3,8–4,5), tự làm sạch bằng dịch tiết, và thay đổi theo chu kỳ kinh – nên có khí hư là bình thường, còn thụt rửa bên trong mới là việc nên tránh. Bài này giúp chị em hiểu cơ thể mình để biết cái gì bình thường, cái gì cần đi khám.

Gọi đúng tên: âm hộ và âm đạo khác nhau

Nhiều người gọi chung cả vùng là "âm đạo", nhưng khi đi khám, nói đúng chỗ giúp bác sĩ hiểu nhanh hơn: "ngứa ở môi bé" khác hẳn "rát bên trong".

Âm hộ – phần bên ngoài

• Gò mu: phần mô mỡ có lông phía trên xương mu.
• Môi lớn: hai nếp da dày bên ngoài, có lông.
• Môi bé: hai nếp mỏng bên trong, không có lông.
• Âm vật và mũ âm vật: phần đầu âm vật nằm ở chỗ hai môi bé gặp nhau phía trên, được nếp da (mũ) che một phần.
• Lỗ niệu đạo: lỗ tiểu, nằm giữa âm vật và lỗ âm đạo. Đây là lý do phụ nữ dễ bị viêm bàng quang hơn nam giới: đường từ ngoài vào bàng quang rất ngắn.
• Lỗ âm đạo: có thể có màng trinh – một vành mô mỏng, hình dạng mỗi người một khác.
• Tuyến Bartholin: hai tuyến nhỏ hai bên lỗ âm đạo, tiết dịch khi hưng phấn. Khi tắc có thể sưng thành nang hoặc áp xe.

Âm đạo – phần bên trong

Âm đạo là ống cơ đàn hồi, thành có nhiều nếp gấp, dẫn từ lỗ âm đạo lên tới cổ tử cung. Tử cung, buồng trứng, vòi trứng là các cơ quan nằm sâu hơn, không phải "một phần của âm đạo" như một số tài liệu cũ viết. Ở trạng thái nghỉ, âm đạo thường dài vài phân đến khoảng mười phân, khác nhau theo người; khi hưng phấn nó dài và rộng ra, khi sinh thường nó giãn đủ cho em bé đi qua rồi co hồi dần trong nhiều tuần, nhiều tháng sau đó.

Âm vật lớn hơn nhiều so với phần nhìn thấy

Phần đầu âm vật chỉ to cỡ hạt đậu, nhưng âm vật còn có thân và hai nhánh nằm sâu dưới da, ôm hai bên lỗ âm đạo. Phần đầu chứa mật độ đầu mút thần kinh rất dày – con số hay được trích là vào khoảng tám nghìn đến hơn mười nghìn sợi. Điều này giải thích hai chuyện thực tế:

• Phần lớn phụ nữ cần kích thích âm vật (trực tiếp hoặc gián tiếp) để đạt cực khoái; chỉ giao hợp đơn thuần thì nhiều người không lên đỉnh. Đó là giải phẫu bình thường, không phải "lãnh cảm".
• Vùng này rất nhạy, chạm mạnh hoặc chạm khi còn khô dễ gây đau thay vì dễ chịu.

Hình dáng, màu sắc: "bình thường" rộng hơn bạn nghĩ

Không có âm hộ "chuẩn". Môi bé dài hơn môi lớn, hai bên lệch nhau, màu nâu sẫm hay tím sẫm đều là biến thể bình thường. Màu thâm không nói lên chuyện đã quan hệ nhiều hay ít – nó phụ thuộc sắc tố da, nội tiết (thâm hơn khi dậy thì, mang thai), tuổi. Phẫu thuật thu nhỏ môi bé chỉ nên cân nhắc khi môi bé thật sự gây đau, vướng khi vận động; còn nếu chỉ vì so sánh với hình ảnh trên mạng thì nên nói chuyện với bác sĩ trước.

pH và hệ vi khuẩn: cơ chế tự bảo vệ của âm đạo

Âm đạo khoẻ mạnh có rất nhiều vi khuẩn có lợi, chủ yếu là lactobacillus. Chúng sinh axit lactic, giữ pH ở mức axit nhẹ (khoảng 3,8–4,5), khiến vi khuẩn gây bệnh và nấm khó phát triển quá mức. Những thứ làm xáo trộn hệ này:

• Thụt rửa bên trong, dùng dung dịch sát khuẩn, xà phòng thơm, nước hoa vùng kín.
• Tinh dịch (có tính kiềm) – đây là một lý do một số người bị viêm âm đạo do vi khuẩn sau quan hệ không dùng bao.
• Máu kinh, kháng sinh, thay đổi nội tiết, đái tháo đường kiểm soát kém.
• Quần lót bó sát, chất liệu bí, ngồi lâu trong đồ ẩm.

Que thử pH âm đạo bán ở nhà thuốc có thể gợi ý, nhưng không thay được khám: nấm thường không làm pH thay đổi, còn viêm do vi khuẩn hay trùng roi làm pH tăng.

Dịch tiết (khí hư) bình thường thay đổi theo chu kỳ

Dịch tiết bình thường có thể có mùi nhẹ, hơi chua, và để lại vệt vàng nhạt khi khô trên quần lót. Đáng chú ý là khi dịch đổi hẳn tính chất: vón cục như bã đậu kèm ngứa (gợi ý nấm), loãng xám có mùi tanh cá rõ hơn sau quan hệ (gợi ý viêm do vi khuẩn), vàng xanh có bọt (gợi ý trùng roi), hoặc có máu ngoài kỳ kinh. Bài nguyên nhân và triệu chứng bệnh huyết trắng phân tích kỹ từng kiểu.

Vệ sinh: ít hơn mới là đúng

• Rửa bên ngoài (âm hộ) bằng nước sạch mỗi ngày là đủ. Nếu muốn dùng sữa rửa, chọn loại dịu nhẹ không mùi và chỉ dùng bên ngoài.
• Không thụt rửa âm đạo. Thụt rửa làm tăng nguy cơ viêm âm đạo do vi khuẩn, viêm vùng chậu, và không giúp tránh thai.
• Lau từ trước ra sau sau khi đi vệ sinh.
• Thay băng vệ sinh 4–6 giờ/lần; tampon không để quá thời gian ghi trên hộp vì nguy cơ hội chứng sốc nhiễm độc, dù hiếm.
• Quần lót cotton, thay khi ẩm; ban đêm có thể mặc rộng.
• Không cần "xông", không nhét tỏi, lá trầu, viên se khít vào âm đạo – chúng có thể gây bỏng, kích ứng niêm mạc.

Lông mu: cạo hay để là lựa chọn cá nhân

Lông mu không bẩn và cũng không bắt buộc phải giữ. Nếu cạo hay tẩy lông, rủi ro hay gặp là viêm nang lông, lông mọc ngược, trầy xước và lây u mềm lây qua vết xước. Cạo theo chiều mọc của lông, dùng dao sạch riêng, không cạo khi da đang viêm; tỉa ngắn bằng kéo hoặc tông đơ ít kích ứng hơn cạo sát.

Sàn chậu và chuyện "lỏng", sa

Âm đạo không bị "rộng mãi" vì quan hệ nhiều. Cảm giác lỏng sau sinh hay tuổi mãn kinh chủ yếu do cơ sàn chậu yếu và niêm mạc mỏng đi do giảm estrogen. Sa sinh dục (cảm giác có khối nặng, lồi ra ở cửa mình, tiểu són) liên quan sinh nhiều lần, sinh khó, béo phì, ho kéo dài, táo bón rặn nhiều, tuổi tác. Tập cơ sàn chậu (Kegel) đều đặn giúp ích rõ rệt cho tiểu són và sa nhẹ; trường hợp nặng có vòng nâng hoặc phẫu thuật.

Khi nào cần đi khám

• Ra máu âm đạo sau quan hệ, giữa hai kỳ kinh, hoặc sau mãn kinh.
• Khí hư đổi màu, mùi hôi, ngứa rát kéo dài trên vài ngày, hoặc tái lại nhiều lần trong năm.
• Đau bụng dưới kèm sốt, khí hư bất thường.
• Khối sưng đau ở một bên cửa mình (có thể là áp xe tuyến Bartholin).
• Vết loét, mụn nước, sùi, mảng trắng dày hoặc ngứa dai dẳng ở âm hộ – nhất là ở phụ nữ lớn tuổi.
• Cảm giác có khối lồi ra ở cửa mình, tiểu són.
• Đến tuổi tầm soát ung thư cổ tử cung theo lịch của bác sĩ (xét nghiệm tế bào học và/hoặc HPV) – kể cả khi không có triệu chứng.

Nguồn tham khảo

• ACOG – Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ – acog.org
• NHS (Anh) – nhs.uk
• Mayo Clinic – mayoclinic.org
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – who.int
• Bộ Y tế Việt Nam – moh.gov.vn