Húng lủi chữa bệnh tiêu hoá: dùng thế nào cho đúng và ai không nên dùng
Húng lủi giúp dịu đầy bụng, khó tiêu nhẹ sau bữa ăn nhiều dầu mỡ, nhưng có thể làm trào ngược nặng hơn. Bài viết phân biệt húng lủi với bạc hà và chỉ cách dùng đúng.
Húng lủi (Mentha spicata, spearmint) giúp được nhiều nhất ở tiêu hoá: một tách trà húng lủi hoặc vài lá ăn kèm có thể làm dịu cảm giác đầy bụng, khó tiêu nhẹ sau bữa ăn nhiều dầu mỡ. Bằng chứng mạnh nhất trong họ bạc hà lại thuộc về viên tinh dầu bạc hà (peppermint) cho hội chứng ruột kích thích — không phải rau húng ăn sống. Và có một nhóm người không nên dùng húng lủi để "chữa dạ dày": người bị trào ngược.
Bài này tập trung vào chuyện dạ dày – ruột: dùng thế nào, với ai, khi nào phản tác dụng. Các công dụng khác như hơi thở, da, tinh dầu cho trẻ nhỏ, lời đồn chống ung thư được tách riêng trong bài những tác dụng ít biết của rau húng lủi.
Húng lủi, húng cây, bạc hà: gọi tên cho đúng
- Húng lủi (húng láng, húng dũi): lá nhỏ, mép răng cưa, mùi the dịu — thường là Mentha spicata hoặc giống lai gần nó. Chủ yếu chứa carvone, ít menthol.
- Bạc hà âu (peppermint, Mentha × piperita): the mạnh, nhiều menthol; là nguồn của tinh dầu bạc hà và viên nang bạc hà.
- "Bạc hà" nấu canh chua ở miền Nam: thực ra là dọc mùng (cây họ ráy, Colocasia gigantea), không liên quan họ bạc hà.
Phân biệt điều này quan trọng vì phần lớn nghiên cứu về tiêu hoá làm với tinh dầu bạc hà âu, không phải lá húng lủi. Đem kết quả của viên tinh dầu để quảng cáo cho rau húng là đánh tráo.
Húng lủi giúp tiêu hoá như thế nào
Mùi thơm của húng kích thích tiết nước bọt và dịch tiêu hoá khi ăn; tinh dầu trong lá có tác dụng làm giãn cơ trơn ống tiêu hoá ở mức nhẹ, nên một số người thấy bớt cảm giác căng tức, ợ hơi sau bữa ăn. Đó cũng là lý do người Việt hay ăn rau thơm với món nhiều mỡ như bún chả, nem rán, thịt quay.
Điều cần nói thẳng: tác dụng này nhẹ, phù hợp với khó tiêu thỉnh thoảng sau ăn uống. Nó không chữa viêm loét dạ dày, không diệt vi khuẩn Helicobacter pylori, không thay thuốc.
Tình huống phù hợp
- Ăn no, ăn nhiều đồ chiên rán, thấy đầy bụng, chướng hơi.
- Buồn nôn nhẹ khi ngửi mùi khó chịu, đi xe (ngửi lá vò nát có thể dễ chịu hơn).
- Muốn thay cà phê, trà đặc buổi chiều bằng thức uống ấm không caffeine.
Hội chứng ruột kích thích: đâu là bằng chứng thật
Với hội chứng ruột kích thích (đau bụng, đầy hơi, đi tiêu thất thường kéo dài), viên nang tinh dầu bạc hà bao tan trong ruột có bằng chứng giảm đau bụng và được một số hướng dẫn chuyên ngành (như của Hội Tiêu hoá Hoa Kỳ – ACG) đưa vào lựa chọn hỗ trợ. Viên bao tan trong ruột để tinh dầu đi qua dạ dày mà không giải phóng sớm, tránh gây ợ nóng.
Trà húng lủi hay rau sống không tương đương với viên nang này về hàm lượng lẫn cách giải phóng. Người bị ruột kích thích có thể thử trà húng lủi xem có dễ chịu không, nhưng nếu muốn dùng viên tinh dầu thì mua sản phẩm có đăng ký và dùng theo nhãn hoặc hướng dẫn dược sĩ.
Ai không nên dùng húng lủi để "chữa dạ dày"
Người bị trào ngược dạ dày – thực quản
Họ bạc hà làm giãn cơ thắt dưới thực quản — cái van giữ dịch vị không trào lên. Với người vốn bị trào ngược, uống trà bạc hà, ngậm kẹo bạc hà, nhai nhiều húng có thể làm ợ nóng, ợ chua nặng hơn, nhất là khi dùng buổi tối trước lúc nằm. Nhiều người uống trà bạc hà "cho dễ tiêu" mà thực ra đang làm trào ngược tệ đi. Nếu thấy rát sau xương ức sau khi dùng, hãy bỏ.
Trẻ nhỏ
Ăn vài lá húng trong bữa ăn thì không sao, nhưng đừng cho trẻ uống trà đặc để "chữa đau bụng". Trẻ đau bụng hay tái diễn cần được khám, còn tinh dầu bạc hà thì không dùng cho trẻ nhỏ (lý do được giải thích trong bài về các tác dụng ít biết của húng lủi).
Người có sỏi mật hoặc đang uống thuốc khác
Viên tinh dầu bạc hà liều cao có thể không phù hợp với người có bệnh đường mật; thuốc giảm axit có thể làm viên bao tan trong ruột vỡ sớm trong dạ dày, gây ợ nóng. Hỏi dược sĩ nếu đang dùng thuốc dạ dày.
Cách dùng húng lủi cho tiêu hoá
- Ăn kèm bữa: một nắm nhỏ rau húng với món nhiều dầu mỡ là cách đơn giản nhất.
- Trà húng lủi: một nắm lá tươi (hoặc khoảng một thìa lá khô) vò nhẹ, hãm với nước sôi 5–10 phút, uống ấm sau bữa ăn. Một đến hai tách mỗi ngày là đủ; không cần thêm đường.
- Kết hợp gừng: vài lát gừng tươi cùng lá húng hợp với người hay buồn nôn, đầy bụng do lạnh — trừ người đang bị trào ngược.
- Rửa rau sạch: húng ăn sống là đường lây sán lá, giun, vi khuẩn tiêu chảy nếu trồng bằng nước bẩn hoặc phân tươi. Rửa từng lá dưới vòi nước chảy; ngâm nước muối không thay được bước rửa kỹ.
Đừng nhầm "dễ tiêu" với bệnh tiêu hoá
Khó tiêu kéo dài nhiều tuần, đau thượng vị lặp lại thì cần tìm nguyên nhân — viêm loét, H. pylori, sỏi mật, thậm chí bệnh tim (đau thượng vị có thể là nhồi máu cơ tim ở người lớn tuổi, người tiểu đường). Bài đau vùng thượng vị: khi nào nguy hiểm có danh sách dấu hiệu cụ thể.
Còn các công dụng khác được truyền miệng?
| Lời đồn | Thực tế |
|---|---|
| Húng lủi chữa hen suyễn, bệnh hô hấp | Hơi the của menthol làm cảm giác thông mũi, mát họng, nhưng không làm giãn phế quản thật sự. Hen phải dùng thuốc xịt theo bác sĩ; tinh dầu xông còn có thể kích thích cơn hen. |
| Diệt vi khuẩn, nấm trong ruột | Tinh dầu có hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm, ở nồng độ cao hơn nhiều so với lượng có trong lá ăn. Không dùng thay kháng sinh hay thuốc nấm. |
| Cải thiện trí nhớ | Chưa có bằng chứng đủ mạnh. |
Khi nào cần đi khám
- Khó tiêu, đầy bụng kéo dài trên 2–4 tuần, hoặc tái đi tái lại.
- Người trên 50 tuổi mới bắt đầu bị khó tiêu, hoặc có người thân bị ung thư dạ dày.
- Nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, chán ăn kéo dài.
- Nôn ra máu, phân đen như bã cà phê — cấp cứu.
- Đau thượng vị kèm vã mồ hôi, khó thở, đau lan lên ngực, hàm, tay trái — có thể là bệnh tim, cấp cứu.
- Đau bụng dữ dội, sốt, vàng da.
- Ợ nóng nhiều lần mỗi tuần dù đã đổi cách ăn.
Hỏi đáp nhanh
Uống trà húng lủi mỗi ngày có hại không?
Với đa số người, 1–2 tách mỗi ngày là an toàn. Người bị trào ngược nên thử ít và bỏ nếu thấy ợ nóng tăng.
Húng lủi và bạc hà, loại nào tốt cho bụng hơn?
Nghiên cứu cho hội chứng ruột kích thích làm chủ yếu với viên tinh dầu bạc hà âu. Với khó tiêu thông thường, cả hai đều chỉ ở mức hỗ trợ nhẹ.
Bà bầu bị khó tiêu có uống trà húng được không?
Ăn húng như rau và uống trà loãng thường không có vấn đề. Nhưng bà bầu rất hay bị trào ngược, nếu thấy ợ nóng tăng thì nên dừng; không dùng tinh dầu đậm đặc.
Ăn húng lủi có chữa được viêm loét dạ dày không?
Không. Viêm loét cần chẩn đoán, xét nghiệm H. pylori và thuốc theo bác sĩ. Húng chỉ là rau ăn kèm.
Rau húng mua ngoài chợ nên rửa thế nào?
Nhặt bỏ lá úa, rửa từng nắm dưới vòi nước chảy, nhẹ tay chà lá; để ráo. Ngâm nước muối hay thuốc tím không thay được bước rửa kỹ.
Nguồn tham khảo
- NCCIH (Mỹ) — Peppermint Oil: nccih.nih.gov
- Hội Tiêu hoá Hoa Kỳ (ACG) — Hướng dẫn điều trị hội chứng ruột kích thích: gi.org
- NHS (Anh) — Indigestion; Heartburn and acid reflux: nhs.uk
- Mayo Clinic — Gastroesophageal reflux disease: mayoclinic.org
- Bộ Y tế Việt Nam — Hướng dẫn phòng chống nhiễm giun sán, an toàn thực phẩm
