Những tác dụng ít biết của rau húng lủi: nội tiết, hơi thở, côn trùng đốt và lời đồn chống ung thư

Ngoài chuyện giúp dễ tiêu, rau húng lủi còn được nghiên cứu ở vài hướng ít người biết: trà húng lủi có thể làm giảm nội tiết tố nam ở phụ nữ bị buồng trứng đa nang, tinh dầu họ bạc hà làm dịu ngứa do côn trùng đốt và giúp hơi thở thơm tạm thời. Ngược lại, lời đồn "húng lủi chống ung thư nhờ perillyl" là thổi phồng, và có một tác hại ít ai biết: menthol bôi gần mũi trẻ nhỏ có thể gây ngừng thở.

Phần dạ dày – ruột (đầy bụng, ruột kích thích, trào ngược) đã có bài riêng: húng lủi chữa bệnh tiêu hoá. Bài này đi qua những tác dụng còn lại, cái nào có cơ sở, cái nào nên bỏ.

1. Trà húng lủi và nội tiết tố nam: điều ít người biết nhất

Đây là hướng nghiên cứu thú vị nhất của húng lủi (Mentha spicata). Một vài thử nghiệm nhỏ ở phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang — bệnh hay gây rậm lông, mụn, kinh thưa do androgen (nội tiết tố nam) cao — cho thấy uống trà húng lủi hai lần mỗi ngày trong khoảng một tháng làm giảm testosterone tự do trong máu. Người tham gia tự đánh giá lông bớt rậm, nhưng khi bác sĩ đo khách quan thì thay đổi về lông chưa rõ — điều dễ hiểu vì chu kỳ mọc lông kéo dài nhiều tháng.

Ý nghĩa thực tế:

• Phụ nữ đa nang có thể thử thêm trà húng lủi như một thức uống an toàn, nhưng không thay được điều trị chuẩn (giảm cân, thuốc tránh thai có nội tiết, thuốc kháng androgen… do bác sĩ chỉ định).
• Số người tham gia ít, thời gian ngắn — chưa đủ để coi là "thuốc".

Đàn ông ăn húng lủi có bị "yếu sinh lý" không?

Câu hỏi này xuất hiện vì các thí nghiệm trên chuột cho uống lượng lớn trà húng thấy giảm testosterone. Ở nam giới, chưa có bằng chứng ăn rau húng hay uống vài tách trà mỗi ngày gây giảm testosterone hay rối loạn cương. Ăn húng như rau thơm bình thường là không đáng lo. Nếu thấy giảm ham muốn, rối loạn cương thì nên tìm nguyên nhân thật (tim mạch, tiểu đường, thuốc đang dùng, căng thẳng) thay vì đổ cho rau.

2. Hơi thở thơm: tạm thời thôi

Nhai lá húng, súc miệng trà húng làm hơi thở dễ chịu vì mùi thơm che đi mùi hôi và tinh dầu có tác dụng kháng khuẩn nhẹ. Nhưng hiệu quả kéo dài chỉ khoảng vài chục phút. Hôi miệng dai dẳng thường do:

• Mảng bám trên lưỡi, cao răng, sâu răng, viêm nướu.
• Viêm xoang, chảy dịch mũi sau, viêm amidan có hốc mủ.
• Trào ngược, khô miệng do thuốc, hút thuốc lá.
• Hiếm hơn: tiểu đường mất kiểm soát (mùi trái cây chín), bệnh gan, thận.

Cách làm có tác dụng: chải răng hai lần/ngày với kem có fluor, cạo lưỡi, dùng chỉ nha khoa, cạo vôi răng định kỳ. Hôi miệng kéo dài dù đã làm sạch tốt thì nên khám răng hàm mặt hoặc tai mũi họng.

3. Ngứa do muỗi, côn trùng đốt

Menthol kích hoạt thụ thể cảm lạnh trên da, tạo cảm giác mát làm dịu ngứa. Vì thế vò lá húng xoa lên nốt muỗi đốt có thể giúp bớt ngứa tạm thời ở người lớn. Lưu ý:

• Không bôi lên da trầy xước, vết thương hở.
• Tinh dầu nguyên chất không bôi thẳng lên da — phải pha loãng, và có thể gây viêm da tiếp xúc ở người nhạy cảm.
• Ong đốt: rút ngòi, rửa sạch, chườm lạnh. Nếu sưng môi, mặt, khó thở, chóng mặt — đó là sốc phản vệ, cấp cứu ngay, đừng xoa lá.
• Bài cũ nói tinh dầu húng "chống lở chốc": chốc lở là nhiễm trùng da do vi khuẩn, dễ lây, cần kháng sinh bôi hoặc uống theo bác sĩ.

4. Menthol và trẻ nhỏ: tác hại ít ai biết

Nhiều gia đình bôi dầu gió, dầu bạc hà lên mũi, ngực trẻ khi nghẹt mũi. Với trẻ dưới 2 tuổi, menthol và tinh dầu bạc hà bôi gần mũi có thể gây phản xạ co thắt thanh quản, khó thở, thậm chí ngừng thở. Uống nhầm tinh dầu bạc hà (chai nhỏ để đầu giường) có thể gây ngộ độc. Vì vậy:

• Không bôi dầu có menthol, long não, tinh dầu bạc hà lên mặt, mũi trẻ nhỏ.
• Không nhỏ tinh dầu vào nước tắm, máy xông cho trẻ sơ sinh.
• Cất tinh dầu xa tầm tay trẻ, như cất thuốc.
• Nghẹt mũi ở trẻ: nhỏ nước muối sinh lý, hút mũi nhẹ, kê cao đầu (với trẻ lớn) là đủ.

5. "Húng lủi chống ung thư nhờ perillyl": thổi phồng

Perillyl alcohol là một hợp chất có trong tinh dầu một số cây (họ bạc hà, oải hương, vỏ cam quýt…), từng được thử nghiệm như một thuốc chống ung thư ở dạng tinh chế liều cao. Các thử nghiệm dạng uống không cho kết quả như mong đợi và gây nhiều tác dụng phụ tiêu hoá. Lượng có trong vài lá húng là cực nhỏ. Không có bằng chứng ăn húng lủi giúp phòng hay chữa ung thư ruột, phổi, da như bài cũ viết.

Điều có cơ sở là: chế độ ăn nhiều rau, ít thịt chế biến, không hút thuốc, hạn chế rượu làm giảm nguy cơ một số ung thư — húng lủi là một phần của bữa rau đó, không hơn.

6. Menthol trong thuốc lá: phần đáng lo thật

Bài cũ nhắc đến việc menthol được cho vào thuốc lá nhưng nói chưa đủ. Vị mát của menthol làm khói bớt gắt, khiến người mới hút (nhất là thanh thiếu niên) dễ bắt đầu hơn và người đang hút khó bỏ hơn. Đây là lý do Liên minh châu Âu cấm thuốc lá có hương menthol từ năm 2020 và Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị hạn chế phụ gia tạo hương. Tác hại về tim mạch, ung thư, sinh sản đến từ khói thuốc; menthol làm người ta hút nhiều và lâu hơn. Ăn rau húng không liên quan gì đến những nguy cơ này.

Cách ăn húng lủi an toàn

• Rửa kỹ từng lá dưới vòi nước chảy — rau thơm ăn sống là đường lây ký sinh trùng, vi khuẩn gây tiêu chảy.
• Tự trồng rất dễ: húng lủi mọc bằng thân bò, cắm cành trong chậu ẩm là sống, giảm lo dư lượng thuốc trừ sâu.
• Muốn phân biệt với các loại húng khác có lá dày, mùi hắc hơn, xem bài công dụng của húng chanh.

Khi nào cần đi khám

• Phụ nữ kinh thưa (dưới 8 kỳ/năm), rậm lông, mụn nhiều, khó có thai: khám phụ khoa – nội tiết để chẩn đoán buồng trứng đa nang, đừng chỉ uống trà.
• Hôi miệng kéo dài dù vệ sinh răng miệng tốt, hoặc kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân.
• Trẻ nhỏ khó thở, tím tái, lừ đừ sau khi bị bôi hoặc nuốt phải dầu/tinh dầu bạc hà: cấp cứu ngay.
• Vết côn trùng đốt sưng lan rộng, nóng đỏ, có mủ, sốt; hoặc phản ứng toàn thân (khó thở, sưng mặt).
• Nổi mẩn, ngứa, rát da sau khi bôi lá hoặc tinh dầu.

Nguồn tham khảo

• NCCIH (Mỹ) — Peppermint Oil và các thảo dược họ bạc hà: nccih.nih.gov
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Kiểm soát thuốc lá, phụ gia tạo hương: who.int
• NHS (Anh) — Polycystic ovary syndrome; Bad breath: nhs.uk
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) — An toàn tinh dầu ở trẻ em: healthychildren.org
• Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): cancer.gov