Dị ứng mỹ phẩm: phân biệt kích ứng và dị ứng, cách xử lý và khi nào cần đi khám

Phần lớn trường hợp "dị ứng mỹ phẩm" thật ra là kích ứng – da bị tổn thương trực tiếp vì sản phẩm quá mạnh hoặc dùng quá nhiều, không phải phản ứng miễn dịch. Xử lý chung là ngừng sản phẩm, rửa sạch bằng nước mát, dùng kem dưỡng đơn giản, và để da tự hồi trong vài ngày đến vài tuần. Điều quan trọng là không tự bôi thuốc chứa corticoid mạnh lên mặt, và nếu sưng môi, sưng mí, khó thở thì phải đi cấp cứu ngay.

Kích ứng và dị ứng: phân biệt để xử lý đúng

Một tình huống rất hay gặp: dùng một lúc sữa rửa mặt có axit, toner có cồn, serum retinol và kem trị mụn, sau một tuần mặt đỏ rát. Từng sản phẩm không có gì sai, nhưng cộng lại thì da chịu không nổi. Đó là kích ứng, không phải dị ứng – và lần sau vẫn dùng lại được từng thứ, chỉ là chậm hơn và ít hơn.

Ngoài hai loại chính, còn có mày đay tiếp xúc (nổi mẩn ngứa ngay trong vài phút, mất trong vài giờ) và hiếm gặp là phản ứng dị ứng toàn thân – có thể xảy ra với thuốc nhuộm tóc, gây sưng mặt, sưng môi, khó thở.

Xử lý tại nhà khi da phản ứng

1. Ngừng ngay sản phẩm nghi ngờ – và tốt nhất ngừng luôn mọi sản phẩm hoạt tính (axit, retinol, trị mụn, làm trắng) cho đến khi da lành.
2. Rửa bằng nước mát, nhẹ tay. Không cần "xịt vòi thật mạnh" như lời khuyên cũ – nước áp lực mạnh chỉ làm da đang tổn thương rát thêm.
3. Chườm mát bằng khăn sạch thấm nước mát 10–15 phút, vài lần trong ngày, nếu da nóng rát.
4. Giữ ẩm đơn giản: kem dưỡng không hương liệu, ít thành phần, hoặc một lớp mỏng vaselin. Không đắp mặt nạ tự chế (chanh, muối, nghệ, lá cây) lúc da đang viêm – chỉ làm nặng thêm.
5. Thuốc kháng histamin không kê đơn có thể giảm ngứa: dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ, lưu ý loại gây buồn ngủ nếu phải lái xe.
6. Chống nắng bằng che chắn (mũ, khẩu trang) trong thời gian da đang viêm, vì kem chống nắng mới cũng có thể gây kích ứng.

Kích ứng nhẹ thường đỡ rõ trong vài ngày đến 1–2 tuần. Dị ứng thật có thể kéo dài 2–4 tuần dù đã ngừng sản phẩm.

Vì sao không nên tự bôi corticoid mạnh, uống thuốc chống dị ứng có corticoid

Bài viết cũ khuyên tự bôi các thuốc corticoid như Dermovate, Eumovate, Flucinar và uống các thuốc như Celestamine. Đây là lời khuyên nguy hiểm:

• Corticoid bôi rất mạnh (nhóm clobetasol như Dermovate) không được dùng trên mặt trừ khi bác sĩ chỉ định trong thời gian rất ngắn. Da mặt mỏng, thấm thuốc nhiều, dễ bị teo da, giãn mạch, mụn trứng cá do corticoid, và "nghiện": ngừng thuốc là da bùng đỏ rát dữ dội hơn.
• Celestamine là thuốc phối hợp có chứa corticoid uống (betamethasone), không chỉ là thuốc chống dị ứng. Tự uống nhiều đợt có thể gây tăng đường huyết, tăng huyết áp, loét dạ dày, loãng xương, suy tuyến thượng thận.
• "Uống vitamin C liều cao" không có tác dụng điều trị viêm da tiếp xúc.

Khi da viêm nhiều, bác sĩ da liễu có thể kê corticoid bôi loại phù hợp với vùng da, đúng nồng độ, đúng số ngày. Đó là cách dùng an toàn.

Kem trộn: nguồn gốc của nhiều "dị ứng" kéo dài

Rất nhiều người đến khám vì da mặt đỏ, mỏng, nổi mụn li ti, nóng rát khi ra nắng – nghĩ là "dị ứng mỹ phẩm", nhưng hỏi kỹ thì đã dùng kem trộn, kem làm trắng nhanh không nhãn mác nhiều tháng. Những loại kem này thường trộn:

• Corticoid: làm da trắng và mịn nhanh trong vài tuần đầu, sau đó gây teo da, giãn mạch, viêm da quanh miệng, mụn, rậm lông. Ngừng thì bùng phát nên người dùng không dám ngừng.
• Thuỷ ngân: Tổ chức Y tế Thế giới đã cảnh báo về mỹ phẩm làm trắng chứa thuỷ ngân. Thuỷ ngân thấm qua da, có thể gây tổn thương thận, thần kinh, và ảnh hưởng thai nhi.
• Hydroquinone nồng độ cao không kiểm soát: dùng lâu có thể gây sạm xanh đen ngược lại, rất khó chữa.

Dấu hiệu nghi ngờ: kem không có nhãn hoặc nhãn không ghi rõ nhà sản xuất, số công bố; được "pha theo da", bán theo hũ; hứa trắng trong 7–14 ngày. Nếu đang dùng loại này và da đã có vấn đề, đừng tự cai đột ngột mà hãy đi khám da liễu để được hướng dẫn ngừng dần và điều trị đi kèm. Những mẹo tự làm tại nhà cũng không phải lúc nào cũng lành – xem ví dụ ở bài rửa mặt bằng muối ăn.

Phòng ngừa: thử sản phẩm mới thế nào cho đúng

• Thêm từng sản phẩm một, cách nhau 1–2 tuần, để nếu có phản ứng còn biết thủ phạm.
• Thử trên da: bôi một lượng nhỏ sau tai hoặc mặt trong cánh tay, ngày 2 lần trong vài ngày liên tiếp (thử một lần không đủ để phát hiện dị ứng chậm). Không có phản ứng mới dùng lên mặt. Riêng thuốc nhuộm tóc, làm thử đúng hướng dẫn của nhà sản xuất, thường 48 giờ trước mỗi lần nhuộm, kể cả loại đã dùng trước đây.
• Chụp ảnh nhãn thành phần của sản phẩm gây phản ứng – rất có ích khi đi khám.
• Da nhạy cảm, có tiền sử chàm, viêm da cơ địa: chọn sản phẩm không hương liệu, ít thành phần.
• Chọn mỹ phẩm có nguồn gốc rõ ràng, còn hạn; mỹ phẩm đã mở lâu (nhất là dạng kem trong hũ) có thể nhiễm khuẩn.

Nếu bị tái đi tái lại mà không rõ thủ phạm, bác sĩ da liễu có thể làm test áp bì (dán các chất dị nguyên chuẩn lên lưng, đọc sau 2–4 ngày) để tìm đúng chất bạn dị ứng.

Khi nào cần đi khám

Gọi cấp cứu hoặc đến bệnh viện ngay nếu: sưng môi, lưỡi, mí mắt nhanh; khó thở, thở rít, khàn giọng; chóng mặt, choáng; nổi mẩn khắp người sau khi dùng mỹ phẩm hoặc nhuộm tóc.

Khám da liễu sớm nếu:

• da phỏng nước, chảy dịch, đóng vảy vàng (có thể bội nhiễm);
• phản ứng ở vùng mắt làm mắt đỏ, đau, nhìn mờ;
• không đỡ sau khoảng 1 tuần ngừng sản phẩm, hoặc lan rộng;
• đã dùng kem trộn, kem không rõ nguồn gốc và da đỏ mỏng, nổi mụn, nóng rát khi ra nắng;
• phản ứng tái diễn nhiều lần với nhiều sản phẩm khác nhau.

Nguồn tham khảo

• Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ (American Academy of Dermatology) – aad.org
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – cảnh báo về mỹ phẩm làm trắng chứa thuỷ ngân – who.int
• NHS – nhs.uk
• Cục Quản lý Dược – Bộ Y tế – dav.gov.vn