Giời leo (zona thần kinh): triệu chứng và cách chữa trị

Giời leo (zona thần kinh) là bệnh do virus thủy đậu (varicella-zoster) "ngủ" trong hạch thần kinh tái hoạt động, gây phát ban mụn nước thành dải ở một bên cơ thể kèm đau rát. Bệnh không do "con giời bò qua" như dân gian vẫn nghĩ. Điều trị hiệu quả nhất là dùng thuốc kháng virus do bác sĩ kê càng sớm càng tốt, lý tưởng trong 72 giờ đầu sau khi nổi ban — vừa giúp ban lành nhanh vừa giảm nguy cơ đau kéo dài về sau.

Vì sao bị giời leo?

Ai đã từng mắc thủy đậu (kể cả khi bị nhẹ đến mức không nhớ) đều mang virus trong người suốt đời. Sau khi khỏi thủy đậu, virus không biến mất mà nằm im trong các hạch thần kinh gần tủy sống và não. Nhiều năm sau, khi sức đề kháng giảm, virus thức dậy, đi dọc theo một dây thần kinh ra da và gây ban ở đúng vùng da do dây thần kinh đó chi phối. Đó là lý do ban giời leo:

• chỉ nằm ở một bên cơ thể, không vượt qua đường giữa;
• thường thành một dải hoặc một mảng — hay gặp nhất ở ngực, lưng, hông, sau đó là mặt và quanh mắt.

Những yếu tố làm virus dễ tái hoạt động: tuổi trên 50 (nguy cơ tăng dần theo tuổi), căng thẳng kéo dài, mất ngủ, mới ốm nặng, đang dùng corticoid hoặc thuốc ức chế miễn dịch, đang điều trị ung thư, nhiễm HIV.

Triệu chứng giời leo qua từng giai đoạn

1. Trước khi nổi ban (1–5 ngày)

Đau, rát, ngứa ran, tê hoặc cảm giác như bị bỏng ở một vùng da, chưa thấy gì trên da. Có người kèm mệt, sốt nhẹ, đau đầu. Giai đoạn này hay bị nhầm: đau ngực trái bị nghĩ là bệnh tim, đau hông lưng bị nghĩ là sỏi thận hay đau cơ.

2. Nổi ban và mụn nước (khoảng 7–10 ngày)

Xuất hiện các mảng đỏ, trên đó mọc từng cụm mụn nước trong, căng, xếp thành dải theo vùng đau. Mụn nước có thể hợp lại thành bọng lớn, sau vài ngày đục dần, vỡ ra.

3. Đóng vảy và lành (2–4 tuần)

Mụn nước khô, đóng vảy rồi bong. Da có thể để lại vết thâm hoặc sẹo, nhất là khi bị gãi hay nhiễm trùng.

Biến chứng cần biết

• Đau sau zona (đau dây thần kinh sau zona): đau rát, buốt kéo dài từ 3 tháng trở lên sau khi ban đã lành. Đây là biến chứng hay gặp nhất, đặc biệt ở người lớn tuổi, và có thể làm mất ngủ, trầm cảm.
• Zona mắt: khi ban ở trán, mí mắt, đầu mũi. Có thể gây viêm giác mạc, giảm thị lực, thậm chí mất thị lực nếu không điều trị kịp.
• Zona tai (hội chứng Ramsay Hunt): ban ở tai kèm liệt mặt một bên, ù tai, chóng mặt.
• Nhiễm trùng da do vi khuẩn xâm nhập qua mụn nước vỡ.
• Hiếm hơn: viêm não, viêm phổi, ban lan toàn thân ở người suy giảm miễn dịch nặng.

Cách chữa trị giời leo

Thuốc kháng virus

Các thuốc như acyclovir, valacyclovir, famciclovir giúp rút ngắn thời gian bệnh, giảm đau và giảm nguy cơ biến chứng. Thuốc tác dụng tốt nhất khi bắt đầu trong 72 giờ kể từ lúc nổi ban; với zona mắt hay người suy giảm miễn dịch thì vẫn nên dùng dù đến muộn hơn. Đây là thuốc kê đơn — liều và thời gian do bác sĩ chỉ định, đặc biệt người có bệnh thận cần chỉnh liều.

Giảm đau

Đau nhẹ – vừa có thể dùng thuốc giảm đau không kê đơn theo hướng dẫn trên nhãn hoặc của dược sĩ. Đau nhiều, đau kiểu bỏng buốt, đau ảnh hưởng giấc ngủ thì bác sĩ có thể kê thêm nhóm thuốc chuyên trị đau thần kinh. Đừng cố chịu đau: kiểm soát đau tốt trong giai đoạn cấp còn góp phần hạn chế đau kéo dài về sau.

Chăm sóc vùng da

• Giữ vùng ban sạch, khô; rửa nhẹ bằng nước sạch, thấm khô, không chà xát.
• Chườm mát (khăn sạch nhúng nước mát) vài lần mỗi ngày để dịu rát.
• Mặc quần áo vải mềm, rộng; có thể phủ gạc không dính lên vùng ban.
• Không chọc vỡ mụn nước, không gãi, cắt móng tay ngắn.

Những cách "chữa" dân gian nên tránh

Rất nhiều người đi "vẽ giời leo" bằng mực tàu, đắp lá, đắp đậu xanh, đắp tỏi giã. Không có bằng chứng khoa học cho thấy các cách này diệt virus hay rút ngắn bệnh. Bệnh nhìn như "khỏi" sau 2–3 tuần là do bệnh vốn tự lui theo thời gian. Cái giá phải trả là bỏ lỡ 72 giờ vàng để dùng thuốc kháng virus, và đắp lá, đắp tỏi lên mụn nước dễ gây bỏng, nhiễm trùng, sẹo xấu. Nếu muốn dùng thêm phương pháp đông y, hãy hỏi bác sĩ và chỉ dùng song song, không thay thuốc.

Giời leo có lây không?

Người bị giời leo không làm người khác bị giời leo. Nhưng dịch trong mụn nước có virus, có thể lây cho người chưa từng mắc thủy đậu và chưa tiêm vắc xin thủy đậu — người đó sẽ bị thủy đậu. Khả năng lây chấm dứt khi tất cả mụn nước đã đóng vảy. Trong thời gian đó:

• che kín vùng ban, rửa tay thường xuyên;
• tránh tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch thủy đậu, trẻ sơ sinh, người đang điều trị ung thư hoặc suy giảm miễn dịch.

Phòng bệnh bằng vắc xin

Hiện có vắc xin phòng zona dành cho người lớn tuổi (thường khuyến cáo từ 50 tuổi) và người suy giảm miễn dịch từ 18 tuổi theo chỉ định. Vắc xin giảm rõ rệt nguy cơ mắc zona và đau sau zona. Người đã từng bị giời leo vẫn có thể bị lại, nên vẫn có thể tiêm sau khi khỏi. Hỏi bác sĩ hoặc trung tâm tiêm chủng về loại vắc xin đang có ở Việt Nam và lịch tiêm phù hợp.

Khi nào cần đi khám ngay

• Ban ở mặt, gần mắt, trên trán hoặc đầu mũi; mắt đỏ, đau, nhìn mờ.
• Ban kèm méo miệng, liệt mặt, đau tai, ù tai, chóng mặt.
• Người trên 50 tuổi, người suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai — đi khám ngay khi nghi ngờ để kịp dùng thuốc trong 72 giờ.
• Ban lan rộng ra nhiều vùng hoặc khắp người; sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng cổ, lú lẫn.
• Vùng ban sưng đỏ lan rộng, chảy mủ (nhiễm trùng).
• Đau vẫn dữ dội sau khi ban đã lành.

Nguồn tham khảo

• CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) — cdc.gov
• NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) — nhs.uk
• Mayo Clinic — mayoclinic.org
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — who.int