Dấu hiệu và cách điều trị sốt xuất huyết: theo dõi từng giai đoạn, nhận biết dấu hiệu cảnh báo

Sốt xuất huyết thường bắt đầu bằng sốt cao đột ngột 39–40°C, đau đầu, đau nhức cơ khớp, đau sau hốc mắt, có thể nổi chấm đỏ dưới da hoặc chảy máu cam, chảy máu chân răng. Không có thuốc đặc trị virus dengue: điều trị là hạ sốt bằng paracetamol, bù đủ nước và theo dõi sát để phát hiện sớm dấu hiệu cảnh báo. Giai đoạn nguy hiểm nhất thường rơi vào lúc hết sốt, khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 — nhiều người tưởng đã khỏi đúng vào lúc cần cảnh giác nhất.

Bệnh do đâu, vì sao có người bị lần hai nặng hơn

Sốt xuất huyết do virus dengue, lây qua vết đốt của muỗi vằn Aedes aegypti (và Aedes albopictus). Muỗi này đốt chủ yếu ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều tối, đẻ trứng ở nước đọng sạch: lu, khạp, chậu cây, lốp xe, vỏ chai, khay nước tủ lạnh. Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường; muỗi đốt người bệnh rồi đốt người khác mới truyền virus.

Virus dengue có 4 típ. Mắc một típ sẽ có miễn dịch lâu dài với típ đó nhưng không bảo vệ với ba típ còn lại. Lần nhiễm thứ hai với típ khác có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn — vì vậy "đã bị một lần rồi" không phải lý do để chủ quan.

Diễn biến theo từng giai đoạn

Hiểu ba giai đoạn giúp người nhà biết lúc nào cần theo dõi kỹ nhất.

Một tình huống rất hay gặp: con sốt cao ba ngày, sang ngày thứ tư hết sốt, cả nhà mừng và cho đi học lại. Chiều hôm đó cháu lừ đừ, đau bụng, tay chân lạnh. Đó chính là lúc thoát huyết tương — người bệnh cần đến viện ngay, không chờ sáng hôm sau.

Dấu hiệu cảnh báo phải đến bệnh viện ngay

Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế, chỉ cần có một trong các dấu hiệu sau là phải đưa đi viện, kể cả khi đã hết sốt:

• Đau bụng nhiều hoặc đau tăng dần, đau vùng gan (hạ sườn phải).
• Nôn liên tục, không uống được nước.
• Chảy máu niêm mạc: chảy máu cam khó cầm, chảy máu chân răng nhiều, nôn ra máu hoặc chất màu bã cà phê, đi ngoài phân đen, rong kinh bất thường.
• Li bì, vật vã, bứt rứt, lơ mơ; trẻ quấy khóc không dỗ được hoặc lả đi.
• Tay chân lạnh, da nổi vân tím, môi tái.
• Tiểu ít hẳn, hơn 4–6 tiếng không đi tiểu.
• Khó thở, thở nhanh, phù mi mắt hoặc bụng chướng.

Những người dễ diễn tiến nặng nên được bác sĩ theo dõi sát ngay từ đầu: trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người béo phì, người có bệnh nền như tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh thận, bệnh gan, người đang dùng thuốc chống đông.

Chẩn đoán: làm xét nghiệm gì, khi nào

Bác sĩ thường cho làm công thức máu để xem tiểu cầu và hematocrit (độ cô đặc máu). Tiểu cầu giảm kèm hematocrit tăng là tín hiệu thoát huyết tương, quan trọng hơn con số tiểu cầu đơn lẻ. Để xác định virus, trong vài ngày đầu có thể làm test kháng nguyên NS1; từ khoảng ngày thứ 5 trở đi xét nghiệm kháng thể IgM có giá trị hơn. Test NS1 âm tính ở ngày thứ năm, thứ sáu không loại trừ được bệnh.

Xét nghiệm nhanh mua ở hiệu thuốc chỉ là tham khảo. Kết quả âm tính tự làm ở nhà không phải lý do để bỏ qua dấu hiệu cảnh báo ở trên.

Chăm sóc tại nhà khi bác sĩ cho về theo dõi

Phần lớn người bệnh nhẹ được theo dõi ngoại trú. Việc ở nhà gồm:

Hạ sốt đúng thuốc

• Chỉ dùng paracetamol, liều theo cân nặng ghi trên nhãn hoặc theo dược sĩ, giữ khoảng cách giữa các lần uống. Uống quá liều paracetamol gây hại gan, mà gan cũng là cơ quan dengue có thể ảnh hưởng.
• Không dùng aspirin, ibuprofen và các thuốc giảm đau chống viêm khác — chúng làm tăng nguy cơ chảy máu và kích ứng dạ dày.
• Lau người bằng khăn ấm khi sốt cao nếu người bệnh thấy dễ chịu. Không cạo gió, không chích lể: da đang dễ bầm, dễ xuất huyết.

Cách hạ sốt không dùng thuốc chi tiết hơn có ở bài cách hạ sốt không cần dùng thuốc.

Uống đủ, không quá

• Uống nước lọc, oresol pha đúng lượng nước ghi trên gói (pha đặc hơn gây hại), nước trái cây, nước cháo loãng, sữa. Uống từng ngụm nhỏ, đều trong ngày.
• Lượng nước tiểu là thước đo đơn giản: tiểu đều, nước tiểu vàng nhạt là ổn; tiểu ít, sẫm màu là thiếu nước.
• Tránh nước có màu đỏ, nâu, đen (nước ngọt cola, nước sâm đậm màu) để khi nôn không bị nhầm với nôn ra máu.

Ăn và nghỉ

• Ăn mềm, dễ tiêu, không cần kiêng: cháo, súp, sữa, trái cây.
• Nghỉ ngơi, không vận động mạnh. Người lớn nên nghỉ làm trong giai đoạn nguy hiểm.
• Ngủ màn cả ban ngày để muỗi không đốt rồi lây cho người khác trong nhà.

Những lời khuyên phổ biến nhưng không nên làm

• Tự truyền dịch tại nhà hoặc ở phòng khám tư khi chưa có chỉ định. Dịch truyền phải được tính theo hematocrit và theo dõi; truyền thừa gây quá tải dịch, phù phổi, không ít ca nặng là do truyền dịch không kiểm soát.
• Xin truyền tiểu cầu chỉ vì tiểu cầu thấp. Tiểu cầu thường tự hồi phục; bác sĩ chỉ truyền khi có xuất huyết nặng hoặc tình huống đặc biệt.
• Uống nước lá đu đủ, nước dừa thay cho đi khám. Nước dừa uống bù nước được; lá đu đủ có một số nghiên cứu nhỏ về tiểu cầu nhưng bằng chứng còn hạn chế và chưa chứng minh giảm biến chứng. Không dùng để thay theo dõi y tế.
• Tự uống kháng sinh, corticoid. Kháng sinh không tác dụng lên virus; corticoid không được khuyến cáo.

Khi nào cần đi khám

• Sốt cao từ ngày đầu kèm đau đầu, đau mỏi người, nhất là đang mùa dịch hoặc xung quanh có người mắc: đi khám để xét nghiệm và được hẹn lịch theo dõi.
• Đi khám lại đúng hẹn, thường là mỗi ngày trong giai đoạn ngày 3–7, ngay cả khi đã thấy đỡ.
• Có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào trong danh sách trên: đến bệnh viện ngay, không chờ.
• Người thuộc nhóm nguy cơ (mang thai, trẻ nhỏ, bệnh nền): nên khám ngay khi sốt, không đợi vài ngày.

Nếu sốt nhưng chưa rõ là sốt virus thông thường hay sốt xuất huyết, xem thêm bài dấu hiệu và cách chăm sóc khi bị sốt virus — nhưng khi còn phân vân, cứ đi xét nghiệm.

Phòng bệnh: diệt lăng quăng là việc chính

• Mỗi tuần một lần: đậy kín lu khạp, thay nước bình hoa, đổ nước đọng trong chậu cây, lốp xe, chai lọ, khay hứng nước tủ lạnh và máy lạnh. Trứng muỗi bám thành dụng cụ nên cần cọ rửa, không chỉ đổ nước.
• Thả cá ăn lăng quăng vào bể chứa lớn khó đậy.
• Mặc áo dài tay, dùng kem xua muỗi theo hướng dẫn trên nhãn, ngủ màn cả ban ngày, nhất là với trẻ nhỏ và người bệnh.
• Hợp tác khi địa phương phun hoá chất diệt muỗi.
• Vắc xin: tại Việt Nam đã có vắc xin sốt xuất huyết được cấp phép cho trẻ từ 4 tuổi và người lớn. Hỏi cơ sở tiêm chủng về đối tượng phù hợp; có thể tham khảo thêm về tiêm chủng cho người lớn. Tiêm vắc xin vẫn cần kết hợp diệt muỗi.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — hướng dẫn về sốt xuất huyết dengue: who.int
• Bộ Y tế Việt Nam — hướng dẫn chẩn đoán, điều trị sốt xuất huyết dengue: moh.gov.vn
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) — Dengue: cdc.gov