Các vấn đề thường gặp ở bộ phận sinh dục nam: nhận biết và khi nào cần khám
Bản đồ các vấn đề thường gặp ở dương vật, chia theo mức độ khẩn cấp: từ những thứ bình thường không cần điều trị đến tình huống phải đi cấp cứu ngay.
Các vấn đề thường gặp ở bộ phận sinh dục nam có thể gom thành năm nhóm: tình trạng cấp cứu (cương kéo dài, gãy dương vật, nghẹt bao quy đầu, xoắn tinh hoàn), thay đổi hình dạng (cong dương vật, lỗ tiểu lệch), bệnh ở da và bao quy đầu, các nốt – mụn – vết loét, và rối loạn chức năng như khó cương, xuất tinh sớm. Phần lớn không nguy hiểm, nhưng có vài tình huống chậm vài giờ là mất chức năng vĩnh viễn. Bài này là bản đồ để bạn biết mình đang ở nhóm nào và cần làm gì.
Tra nhanh theo dấu hiệu
| Bạn thấy gì | Có thể là | Mức độ |
|---|---|---|
| Cương cứng trên 4 giờ, đau, không liên quan ham muốn | Cương đau kéo dài (priapism) | Cấp cứu ngay |
| Nghe "rắc" khi đang quan hệ, xìu ngay, bầm tím sưng nhanh | Gãy dương vật | Cấp cứu ngay |
| Bao da kéo lên không về được, quy đầu sưng tím | Nghẹt bao quy đầu | Cấp cứu ngay |
| Đau tinh hoàn đột ngột dữ dội, buồn nôn | Xoắn tinh hoàn | Cấp cứu ngay |
| Dương vật cong dần khi cương, sờ thấy cục cứng dưới da | Bệnh Peyronie | Khám trong vài tuần |
| Quy đầu đỏ, ngứa, rát, có váng trắng | Viêm bao quy đầu | Tự chăm sóc, khám nếu không đỡ |
| Không kéo được bao da lên để rửa (người lớn) | Hẹp bao quy đầu | Khám khi tiện |
| Hàng nốt nhỏ màu da quanh vành quy đầu | Sẩn ngọc dương vật – bình thường | Không cần điều trị |
| Mụn sùi, mụn nước, vết loét | Mụn cóc sinh dục, herpes, giang mai… | Khám trong vài ngày |
| Chảy mủ lỗ tiểu, tiểu buốt | Lậu, chlamydia | Khám trong vài ngày |
| Mảng đỏ, vết loét không lành sau vài tuần | Cần loại trừ tổn thương tiền ung thư | Khám sớm |
Nhóm 1: Những tình huống không được chờ
Cương đau kéo dài (priapism)
Dương vật cương liên tục trên 4 giờ mà không có ham muốn, thường đau. Máu bị kẹt lại trong thể hang, thiếu oxy; để càng lâu, mô cương càng bị xơ hoá, về sau có thể mất khả năng cương hoàn toàn. Hay gặp ở người dùng thuốc tiêm vào dương vật để điều trị rối loạn cương, người bệnh hồng cầu hình liềm, người dùng một số thuốc chống trầm cảm, chống loạn thần, chất kích thích. Thuốc cường dương dạng uống ít khi gây tình trạng này nhưng không phải không có, nhất là hàng không rõ nguồn gốc.
Xử lý: đến cấp cứu, nói rõ đã cương từ mấy giờ và đã dùng thuốc gì. Bác sĩ có thể chọc hút máu, tiêm thuốc co mạch. Đừng ngại mà chờ "tự hết".
Gãy dương vật và nghẹt bao quy đầu
Dương vật không có xương, nhưng lớp vỏ bao quanh thể hang có thể rách khi đang cương mà bị bẻ gập mạnh — thường trong lúc quan hệ, khi dương vật trượt ra rồi đâm vào xương mu bạn tình. Dấu hiệu kinh điển: tiếng "rắc", xìu ngay, sưng bầm tím như quả cà. Cần mổ khâu sớm. Chi tiết xem bài chảy máu khi quan hệ ở nam giới.
Nghẹt bao quy đầu xảy ra ở người bao da hẹp: kéo da ra sau quy đầu (khi rửa, khi quan hệ, khi đặt ống thông tiểu) rồi không kéo về được, vòng da siết lại như dây thun. Cần đến viện để bác sĩ nắn trả về, đôi khi phải rạch.
Nhóm 2: Thay đổi hình dạng
Cong dương vật – bệnh Peyronie
Dương vật hơi cong một chút là bình thường, nhiều người như vậy từ khi dậy thì. Bệnh Peyronie khác: một mảng xơ hình thành trong lớp vỏ thể hang, làm dương vật cong dần, gập góc, thắt eo hoặc ngắn đi khi cương; giai đoạn đầu thường đau, sờ thấy cục cứng.
Một số bài cũ quy cho thủ dâm hay "tật bẻ dương" gây bệnh — điều này không có bằng chứng. Giả thuyết được chấp nhận rộng hơn là vi chấn thương lặp lại khi quan hệ ở người có cơ địa dễ hình thành sẹo xơ; bệnh hay gặp hơn ở nam giới trung niên, người tiểu đường, người có xơ hoá gân gan bàn tay (bệnh Dupuytren).
Diễn tiến: một số người tự giảm đau và ổn định sau vài tháng đến một năm, một số nặng dần. Điều trị tuỳ giai đoạn: theo dõi, thuốc, dụng cụ kéo giãn, tiêm thuốc vào mảng xơ, và phẫu thuật khi bệnh đã ổn định mà cong nhiều đến mức không quan hệ được. Nên khám nam khoa sớm để được đo độ cong và theo dõi, thay vì tự mua "thuốc nắn thẳng" quảng cáo trên mạng.
Lỗ tiểu lệch thấp (hypospadias)
Dị tật bẩm sinh: lỗ tiểu không nằm ở đỉnh quy đầu mà lệch xuống mặt dưới, có khi kèm cong dương vật. Thường được phát hiện ngay khi sinh và mổ trong những năm đầu đời. Người lớn có dạng nhẹ chưa mổ mà vẫn tiểu đứng, quan hệ bình thường thì không bắt buộc can thiệp.
Dương vật vùi
Dương vật bị lớp mỡ vùng mu che khuất, trông rất ngắn dù kích thước thật bình thường. Hay gặp ở người thừa cân; giảm cân thường làm dương vật "lộ" ra rõ hơn. Ngoài thẩm mỹ, vùi nhiều gây khó vệ sinh, dễ viêm.
Nhóm 3: Da và bao quy đầu
- Viêm bao quy đầu: đỏ, ngứa, rát, váng trắng; hay do nấm, vệ sinh sai, tiểu đường.
- Hẹp bao quy đầu ở người lớn: khó hoặc không kéo bao da lên được. Không phải ca nào cũng phải mổ như nhiều bài cũ viết — bác sĩ thường cho thử kem bôi theo đơn trước; cắt bao quy đầu khi không đáp ứng, có sẹo, hoặc viêm tái phát.
- Lichen xơ hoá: mảng trắng bóng, da mỏng, bao da co rút dần. Cần điều trị và theo dõi lâu dài vì có liên quan tới nguy cơ ung thư.
- Vảy nến, chàm, dị ứng (với bao cao su latex, chất bôi trơn, xà phòng): mảng đỏ, có vảy hoặc rát; không lây.
- Bầm, cục cứng như sợi dây dưới da sau quan hệ mạnh: thường là tĩnh mạch nông bị viêm tắc, đau vài tuần rồi tự hết. Nếu không hết, đi khám.
Nhóm 4: Nốt, mụn, vết loét — cái nào bình thường, cái nào không
Đây là nhóm làm nam giới lo nhiều nhất, và cũng là nhóm hay bị phòng khám tư "vẽ bệnh".
Bình thường, không lây, không cần điều trị
- Sẩn ngọc dương vật: một đến vài hàng nốt nhỏ đều nhau, màu da hoặc trắng hồng, xếp quanh vành quy đầu. Hay bị nhầm với sùi mào gà. Không do quan hệ, không lây.
- Hạt Fordyce: chấm vàng nhạt li ti trên thân dương vật, là tuyến bã nhờn.
Cần khám
- Mụn cóc sinh dục (sùi mào gà): do HPV; mềm, sần như súp lơ, mọc lộn xộn, có thể lan.
- Herpes sinh dục: cụm mụn nước nhỏ, vỡ thành vết loét nông rất đau, hay tái phát.
- Giang mai: vết loét thường đơn độc, bờ cứng, không đau — chính vì không đau mà dễ bị bỏ qua.
- U mềm lây: nốt tròn bóng, lõm giữa.
Những bệnh này đều lây được qua cả quan hệ bằng miệng. Bao cao su giảm nguy cơ nhưng không che hết vùng da tiếp xúc.
Ung thư dương vật
Hiếm, chủ yếu ở nam giới lớn tuổi. Các yếu tố liên quan: nhiễm HPV, hẹp bao quy đầu và viêm mạn tính, lichen xơ hoá, hút thuốc lá. Biểu hiện ban đầu thường là một mảng đỏ, mảng dày hoặc vết loét ở quy đầu hay mặt trong bao da không lành sau vài tuần, có thể chảy máu, có mùi. Phát hiện sớm thì điều trị có thể giữ được phần lớn chức năng. Tiêm vắc xin HPV, bỏ thuốc lá, vệ sinh đều và điều trị hẹp bao quy đầu là những việc phòng ngừa thực tế.
Nhóm 5: Chức năng
Rối loạn cương, xuất tinh sớm, giảm ham muốn không phải "bệnh của dương vật" mà thường liên quan tim mạch, tiểu đường, nội tiết, thuốc đang dùng và tâm lý. Rối loạn cương ở người trẻ, người trung niên có khi là dấu hiệu sớm của bệnh mạch máu — đáng để khám tổng quát, đo huyết áp, đường huyết, mỡ máu, chứ không chỉ mua thuốc uống.
Thói quen giúp phát hiện sớm
- Mỗi tháng tự nhìn, sờ dương vật và tinh hoàn một lần khi tắm, để biết "bình thường của mình" ra sao. Hướng dẫn chi tiết ở bài các bước tự kiểm tra dương vật và tinh hoàn.
- Xét nghiệm bệnh lây qua đường tình dục khi có bạn tình mới, kể cả không có triệu chứng.
- Nói với bác sĩ về những thứ đang dùng: thuốc tăng cơ, thuốc "bổ thận", thuốc tiêm — nhiều thứ ảnh hưởng thẳng lên cương dương và tinh hoàn.
Khi nào cần đi khám
Cấp cứu ngay nếu: cương trên 4 giờ; nghe tiếng rắc rồi sưng bầm khi quan hệ; bao da kẹt sau quy đầu; đau tinh hoàn đột ngột dữ dội; không tiểu được.
Khám trong vài ngày nếu: chảy mủ, tiểu buốt; có mụn nước, vết loét, mụn sùi; viêm đỏ không đỡ sau một đến hai tuần tự chăm sóc.
Khám sớm, không để kéo dài nếu: dương vật cong dần hoặc có cục cứng; mảng đỏ, vết loét quá vài tuần không lành; khối u ở tinh hoàn; khó cương kéo dài.
Nên khám ở chuyên khoa nam học, tiết niệu hoặc da liễu tại bệnh viện; cảnh giác với phòng khám quảng cáo "chữa dứt điểm trong một ngày", báo giá theo từng thủ thuật phát sinh.
Hỏi đáp nhanh
Dương vật hơi cong có phải bệnh không?
Không nhất thiết. Cong nhẹ có từ tuổi dậy thì, không đau, không cản trở quan hệ là bình thường. Đáng khám khi cong mới xuất hiện, cong tăng dần, đau hoặc sờ thấy cục cứng.
Nốt nhỏ quanh vành quy đầu có phải sùi mào gà?
Nếu chúng đều nhau, xếp thành hàng quanh vành, màu da và có từ lâu, nhiều khả năng là sẩn ngọc dương vật, hoàn toàn bình thường. Sùi mào gà thường mọc lộn xộn, sần sùi và to dần. Không chắc thì khám da liễu, đừng tự đốt.
Thủ dâm có làm cong hay teo dương vật không?
Không. Thủ dâm là sinh hoạt bình thường. Chỉ cần tránh bẻ gập mạnh khi đang cương và tránh ma sát khô đến trầy da.
Uống thuốc cường dương có gây cương kéo dài không?
Hiếm, nhưng có thể, nhất là khi dùng quá liều, phối hợp nhiều loại hoặc mua hàng không rõ nguồn gốc. Cương quá 4 giờ thì đi cấp cứu.
Nam giới có nên tiêm vắc xin HPV?
Vắc xin HPV giúp phòng mụn cóc sinh dục và một số ung thư liên quan HPV ở nam giới. Hỏi bác sĩ về độ tuổi và lịch tiêm phù hợp.
Nguồn tham khảo
- Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – priapism, Peyronie's disease, phimosis: nhs.uk
- Mayo Clinic – Peyronie's disease, penile cancer: mayoclinic.org
- Hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA): auanet.org
- Hội Tiết niệu châu Âu (EAU): uroweb.org
- Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – bệnh lây truyền qua đường tình dục, HPV: cdc.gov
