Những bệnh dễ mắc khi oral sex: biểu hiện ở miệng – họng, xét nghiệm và điều trị từng bệnh

Quan hệ bằng miệng có thể lây hầu hết các bệnh lây qua đường tình dục: lậu, chlamydia, giang mai, herpes (mụn rộp), HPV, viêm gan B, và hiếm hơn là HIV. Điểm khó là ở họng, phần lớn các bệnh này không gây triệu chứng hoặc chỉ giống viêm họng thường, nên người bệnh không biết mình đang mang và đang lây. Bài này đi qua từng bệnh: biểu hiện ở miệng – họng, xét nghiệm gì, điều trị ra sao.

Phần tổng quan về nguy cơ, HPV và cách giảm rủi ro đã có ở bài kinh nghiệm oral sex an toàn.

Bảng tra nhanh: bệnh nào, biểu hiện ở đâu, xét nghiệm gì

Lậu họng: bệnh hay gặp nhất và hay bị bỏ sót nhất

Lậu (do vi khuẩn Neisseria gonorrhoeae) lây vào họng chủ yếu khi miệng tiếp xúc với dương vật. Lây ngược từ họng sang bộ phận sinh dục cũng xảy ra. Ở niệu đạo nam, lậu thường gây tiểu buốt và chảy mủ rõ rệt, nhưng ở họng thì đa số không có triệu chứng gì. Một số người thấy đau họng, rát khi nuốt, họng đỏ kéo dài vài tuần và nghĩ là viêm họng thường.

Tình huống hay gặp: một người được chẩn đoán lậu sinh dục, đi khám, được tiêm thuốc và khỏi. Bạn tình của họ chỉ quan hệ bằng miệng nên nghĩ mình không liên quan, không đi xét nghiệm. Vài tháng sau, người kia lại nhiễm lậu – từ chính họng của bạn tình. Vì vậy khi một người phát hiện lậu, bạn tình nên được xét nghiệm cả họng, không chỉ nước tiểu.

• Xét nghiệm: que tăm bông quét vùng amidan và thành sau họng, làm NAAT/PCR. Xét nghiệm nước tiểu không phát hiện được lậu ở họng.
• Điều trị: theo phác đồ của bác sĩ, thường là kháng sinh tiêm. Lậu họng khó diệt hơn ở nơi khác và vi khuẩn lậu kháng thuốc ngày càng nhiều, nên tuyệt đối không tự mua kháng sinh uống. Nhiều hướng dẫn khuyên xét nghiệm lại họng sau điều trị để chắc đã sạch.
• Kiêng: không quan hệ (kể cả bằng miệng) cho đến khi bác sĩ xác nhận xong điều trị và bạn tình cũng đã được điều trị.

Nước súc miệng không thay được điều trị. Đã có thử nghiệm lâm sàng xem nước súc miệng có ngừa được lậu họng không, và kết quả không cho thấy tác dụng phòng ngừa đáng kể.

Chlamydia ở họng

Chlamydia ở họng ít gặp hơn lậu và gần như không có triệu chứng. Khi đã lấy dịch họng tìm lậu, nhiều phòng khám làm luôn chlamydia trên cùng mẫu. Nếu dương tính, bệnh chữa khỏi bằng kháng sinh theo đơn.

Giang mai: vết loét không đau ở môi, lưỡi

Giang mai lây khi tiếp xúc trực tiếp với vết loét (săng) hoặc tổn thương niêm mạc của người bệnh. Qua đường miệng, săng có thể mọc ở môi, đầu lưỡi, amidan, hoặc ở bộ phận sinh dục của người được "yêu" bằng miệng.

Biểu hiện theo giai đoạn

1. Giai đoạn 1 (khoảng 3 tuần sau lây, có thể từ 10 đến 90 ngày): một vết loét tròn, nền cứng, bờ gọn, không đau, có thể kèm nổi hạch dưới hàm. Vì không đau nên rất dễ bị bỏ qua hoặc nhầm với nhiệt miệng. Khác biệt: nhiệt miệng thì đau rát, giang mai thì thường không.
2. Giai đoạn 2 (vài tuần đến vài tháng sau): mảng trắng xám trên niêm mạc miệng, đau họng, phát ban không ngứa – điển hình ở lòng bàn tay, lòng bàn chân – sốt nhẹ, rụng tóc từng mảng.
3. Giai đoạn tiềm ẩn và muộn: hết triệu chứng nhưng vi khuẩn vẫn còn, nhiều năm sau có thể tổn thương tim mạch, thần kinh.

• Xét nghiệm: xét nghiệm máu (giang mai có hai loại xét nghiệm phối hợp). Nếu có vết loét, bác sĩ có thể lấy dịch để soi hoặc làm PCR. Xét nghiệm máu có thể âm tính nếu làm quá sớm sau khi loét xuất hiện, nên đôi khi phải làm lại.
• Điều trị: kháng sinh tiêm theo chỉ định, chữa khỏi được nếu phát hiện sớm. Sau điều trị cần xét nghiệm máu lại theo lịch bác sĩ hẹn.

Herpes (mụn rộp): từ môi xuống sinh dục và ngược lại

Có hai loại virus: HSV-1 thường gây mụn rộp ở môi, HSV-2 thường gây herpes sinh dục. Nhưng ranh giới này đã mờ đi: ở nhiều nước, một tỷ lệ lớn ca herpes sinh dục lần đầu hiện nay là do HSV-1, lây từ miệng của bạn tình có mụn rộp môi (kể cả khi người đó không có mụn lúc đó).

• Ở miệng: ngứa ran, nóng rát trước 1–2 ngày, rồi mọc chùm mụn nước nhỏ ở viền môi, vỡ ra, đóng vảy, lành trong 1–2 tuần. Lần nhiễm đầu tiên có thể nặng hơn: loét nhiều trong miệng, lợi sưng, sốt, nổi hạch.
• Xét nghiệm: chính xác nhất là lấy dịch mụn nước còn mới làm PCR. Xét nghiệm máu tìm kháng thể HSV không được khuyên làm đại trà vì khó diễn giải.
• Điều trị: thuốc kháng virus kê đơn giúp đợt bệnh ngắn và nhẹ hơn nếu dùng sớm; người tái phát nhiều có thể được kê dùng dài ngày để giảm tái phát và giảm lây. Virus không mất hẳn khỏi cơ thể.
• Quy tắc thực tế: đang có mụn rộp môi, hoặc thấy cảm giác ngứa ran báo trước, thì không hôn, không quan hệ bằng miệng cho đến khi vảy bong hết.

HPV: nhiều người nhiễm, ít người biết

HPV ở miệng rất phổ biến và phần lớn cơ thể tự loại bỏ trong vòng 1–2 năm. Vấn đề nằm ở số ít ca nhiễm type nguy cơ cao (nhất là HPV 16) kéo dài, có thể dẫn đến ung thư hầu họng (amidan, đáy lưỡi) sau nhiều năm. Số bạn tình qua đường miệng càng nhiều thì nguy cơ càng tăng; hút thuốc làm cơ thể khó loại virus hơn.

Hiện chưa có xét nghiệm HPV miệng nào được khuyến cáo để sàng lọc người khoẻ mạnh – nếu có nơi chào bán, kết quả dương tính cũng không cho bạn biết phải làm gì tiếp. Việc có ích là:

• Tiêm vắc xin HPV đúng độ tuổi khuyến cáo (cả nam và nữ). Thông tin về các mũi tiêm cho người trưởng thành có ở trang tiêm chủng cho người lớn của Y Tế Toàn Cầu.
• Bỏ thuốc lá.
• Đi khám tai mũi họng khi có dấu hiệu dưới đây, thay vì chờ.

Dấu hiệu cần khám tai mũi họng

• Đau họng một bên kéo dài trên 3 tuần, không đỡ dù đã điều trị.
• Khối hạch cứng ở cổ, không đau, không nhỏ lại sau vài tuần.
• Nuốt vướng, đau lan lên tai, khàn tiếng kéo dài.
• Vết loét hoặc mảng trắng/đỏ trong miệng không lành sau 2–3 tuần.

Viêm gan B, HIV và các bệnh ít gặp hơn

Viêm gan B lây chủ yếu qua máu và dịch sinh dục; nguy cơ qua đường miệng thấp nhưng không bằng không, nhất là khi có chảy máu chân răng hoặc vết loét. Cách chắc chắn nhất là xét nghiệm máu xem mình đã có kháng thể chưa; chưa có thì tiêm vắc xin.

HIV qua quan hệ bằng miệng có nguy cơ thấp hơn nhiều so với đường âm đạo hay hậu môn. Nguy cơ tăng khi bị xuất tinh vào miệng, khi miệng có vết loét, chảy máu lợi, hoặc tiếp xúc máu kinh. Nếu vừa có tình huống bạn lo ngại (bạn tình nhiễm HIV chưa điều trị, hoặc không rõ tình trạng), có thể đến cơ sở y tế trong vòng 72 giờ để được tư vấn về điều trị dự phòng sau phơi nhiễm (PEP). Càng sớm càng tốt.

Liếm vùng hậu môn thêm một nhóm bệnh khác: viêm gan A, lỵ trực khuẩn (shigella), giun sán, vi khuẩn đường ruột. Biểu hiện là tiêu chảy, đau bụng, sốt vài ngày sau đó – không phải ở họng.

Khi nào cần đi khám

• Bạn tình vừa báo bị lậu, giang mai, chlamydia hoặc herpes: đi khám ngay, kể rõ mình có quan hệ bằng miệng để được lấy mẫu họng.
• Vết loét ở môi, lưỡi, họng hoặc bộ phận sinh dục, đặc biệt nếu không đau và không lành sau 2 tuần.
• Đau họng kéo dài sau một lần quan hệ bằng miệng với bạn tình mới, kèm nổi hạch.
• Phát ban ở lòng bàn tay, lòng bàn chân không rõ nguyên nhân.
• Sốt, đau họng, nổi hạch, phát ban vài tuần sau một tình huống nguy cơ HIV.
• Vừa có phơi nhiễm nguy cơ cao với HIV: đi trong 72 giờ, đừng đợi có triệu chứng.

Khi khám, nói rõ những đường quan hệ đã có (miệng, âm đạo, hậu môn). Bác sĩ chỉ lấy mẫu ở những chỗ bạn kể; không kể thì mẫu họng thường bị bỏ qua.

Nguồn tham khảo

• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – hướng dẫn điều trị bệnh lây qua đường tình dục: cdc.gov
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – các bệnh lây truyền qua đường tình dục: who.int
• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – lậu, giang mai, herpes: nhs.uk
• Bộ Y tế Việt Nam – hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục