Thực phẩm cho người bị vàng da: ăn theo nguyên nhân, không theo mẹo "thải bilirubin"
Không thực phẩm nào thải được bilirubin hay chữa vàng da. Người vàng da nên ăn theo nguyên nhân đã được chẩn đoán, và có vài thứ cần tránh hẳn.
Không có thực phẩm nào "đẩy bilirubin ra khỏi cơ thể" hay chữa vàng da. Vàng da là triệu chứng, và người bị vàng da nên ăn gì phụ thuộc vào nguyên nhân: viêm gan cấp, tắc mật, xơ gan hay tan máu, mỗi trường hợp một cách ăn khác. Bài này giúp bạn ăn đúng cho từng trường hợp sau khi đã được bác sĩ chẩn đoán, và sửa vài lời khuyên phổ biến nhưng sai như "người vàng da bắt buộc phải uống nước mía".
Bước đầu tiên không phải là ăn gì
Vàng da, vàng mắt mới xuất hiện ở người lớn luôn cần đi khám để làm xét nghiệm máu (bilirubin, men gan, công thức máu) và siêu âm bụng. Không tự điều trị bằng thực phẩm hay lá cây trong lúc chưa biết nguyên nhân, vì có những nguyên nhân cần xử trí trong vài giờ (nhiễm trùng đường mật) hoặc vài tuần (khối u chèn đường mật). Nếu chưa biết nên khám khoa nào và kể bệnh ra sao, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám.
Bài xích đồng nam và vàng da đã giải thích các nhóm nguyên nhân gây vàng. Ở đây chỉ nhắc ngắn để nối sang chuyện ăn uống.
Ăn theo nguyên nhân vàng da
| Nguyên nhân | Điều cần làm khi ăn | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Viêm gan virus cấp (A, B, E…), viêm gan do thuốc | Ăn được gì thì ăn, chia nhỏ 5–6 bữa vì hay buồn nôn, chán ăn; uống đủ nước; ưu tiên cháo, súp, cơm mềm có thịt cá. | Rượu bia tuyệt đối; thuốc, thảo dược tự mua; không cần kiêng hết dầu mỡ, chỉ tránh đồ chiên nhiều mỡ nếu ăn vào thấy buồn nôn. |
| Tắc mật (sỏi ống mật, u chèn) – thường kèm phân bạc màu, ngứa | Giảm mỡ thật sự có lý vì thiếu mật thì khó tiêu mỡ, dễ đi ngoài phân mỡ; ăn đạm nạc, tinh bột, rau nấu chín. | Bữa nhiều mỡ một lúc. Điều trị chính là giải phóng chỗ tắc, ăn uống chỉ là tạm thời. |
| Xơ gan | Ăn đủ đạm, chia nhiều bữa, có một bữa phụ trước khi ngủ (ví dụ bát cháo, sữa, bánh mì) để cơ thể không phải đốt cơ qua đêm; ăn nhạt nếu có cổ trướng, phù. | Kiêng đạm theo kiểu dân gian (sợ "nặng gan"): dễ suy kiệt, teo cơ. Nhịn ăn kéo dài. Hải sản sống. |
| Tan máu (vỡ hồng cầu) – vàng nhẹ, da xanh | Ăn bình thường, đủ folate (rau xanh, đậu); điều trị theo nguyên nhân tan máu. | Người thiếu men G6PD: tránh đậu tằm (fava) và các thuốc được dặn tránh. |
| Hội chứng Gilbert – vàng mắt nhẹ, từng đợt, xét nghiệm khác bình thường | Ăn đều bữa; đây là tình trạng lành tính. | Nhịn đói, mất ngủ, ốm sốt hay làm vàng rõ hơn. |
Sửa các lời khuyên phổ biến
"Nước mía là thứ bắt buộc phải uống"
Không có cơ sở. Nước mía chủ yếu là đường. Nó cho năng lượng nhanh, có thể giúp người đang chán ăn nặng uống được chút calo, nhưng người xơ gan rất hay kèm tiểu đường, và đường thừa còn làm gan tích mỡ. Nước mía vỉa hè pha đá không rõ nguồn còn là đường lây viêm gan A, E cho chính người đang mệt. Nếu uống, chọn nơi sạch, không đá, lượng vừa phải.
"Uống 2–3 ly nước ép củ cải mỗi ngày để thải bilirubin"
Bilirubin được gan xử lý rồi theo mật xuống ruột. Khi gan viêm hay đường mật tắc, không loại nước ép nào mở lại con đường đó. Củ cải là rau tốt, ăn trong bữa là đủ.
"Nước chanh buổi sáng làm sạch gan", "dứa làm sạch tế bào gan", "cà chua trẻ hoá tế bào gan"
Đây là thực phẩm bình thường, có vitamin C và chất chống oxy hoá, ăn được. Nhưng không có thử nghiệm nào cho thấy chúng làm hết vàng da. Người đang ngứa, buồn nôn vì viêm gan đôi khi thấy đồ chua dễ ăn hơn, đó là lợi ích thực tế duy nhất.
"Ngâm hạt mùi qua đêm uống để thải độc gan"
Không có bằng chứng ở người. Thêm một thứ tự uống khi gan đang tổn thương chỉ làm khó cho bác sĩ đánh giá nếu men gan tăng thêm.
Chiết xuất húng quế "bảo vệ gan"
Kết quả trong ống nghiệm hay trên chuột với hợp chất chiết tách không cho phép kết luận ăn rau húng giúp người vàng da. Ăn húng như rau gia vị thì không vấn đề.
Những thứ người vàng da nên tránh hẳn
- Rượu, bia, rượu thuốc dưới mọi hình thức.
- Thảo dược "mát gan", "lợi mật", trà giải độc tự mua: nhiều loại đã được ghi nhận gây viêm gan, và sản phẩm trôi nổi có thể lẫn thuốc tây hoặc kim loại nặng.
- Hải sản sống, hàu sống: người bệnh gan mạn có nguy cơ nhiễm khuẩn Vibrio vulnificus rất nặng.
- Thực phẩm không đảm bảo vệ sinh, nước chưa đun sôi: tránh nhiễm thêm viêm gan A, E.
- Thuốc giảm đau tự mua: paracetamol phải dùng theo đúng hướng dẫn của bác sĩ khi gan đang tổn thương; thuốc giảm đau chống viêm (ibuprofen…) không nên dùng ở người xơ gan.
Một ngày ăn mẫu cho người xơ gan có vàng da nhẹ
- Sáng: cháo thịt băm hoặc bún nước ít muối, một quả trứng.
- Phụ sáng: sữa chua, một quả chuối.
- Trưa: cơm mềm, cá hấp, đậu phụ, rau luộc, canh nhạt.
- Phụ chiều: bánh mì, sữa.
- Tối: cơm, thịt gà luộc, rau.
- Trước khi ngủ: bát cháo nhỏ hoặc cốc sữa, vài lát bánh mì.
Lượng muối, nước, đạm cụ thể cần do bác sĩ điều chỉnh, nhất là khi có cổ trướng hay từng bị hôn mê gan. Với người gan nhiễm mỡ không vàng da, cách ăn khác hẳn, xem rau, củ, quả cho người bệnh gan.
Khi nào cần đi khám
- Cấp cứu ngay: vàng da kèm sốt rét run và đau hạ sườn phải (nghi nhiễm trùng đường mật); vàng da kèm lơ mơ, nói lẫn; nôn ra máu, phân đen; bụng chướng căng đau kèm sốt.
- Khám trong ngày: vàng da mới xuất hiện; nước tiểu sẫm như nước chè đặc; phân bạc màu như đất sét; ngứa nhiều toàn thân.
- Khám sớm, không trì hoãn: vàng da tăng dần nhưng không đau, kèm sụt cân, chán ăn, nhất là sau tuổi 50 – cần loại trừ khối u chèn đường mật.
- Phụ nữ mang thai bị vàng da hoặc ngứa nhiều ở ba tháng cuối: báo bác sĩ sản ngay.
- Trẻ sơ sinh vàng da là chủ đề khác; vàng da trong 24 giờ đầu, vàng lan xuống chân, trẻ bú kém, li bì cần đưa đi viện.
Hỏi đáp nhanh
Người vàng da có phải kiêng hết dầu mỡ?
Không phải ai cũng cần. Chỉ người tắc mật mới thực sự khó tiêu mỡ. Người xơ gan cần đủ năng lượng, kiêng mỡ quá mức dễ bị suy dinh dưỡng.
Ăn nghệ có làm hết vàng da không?
Không. Viên nghệ, curcumin liều cao còn có báo cáo gây tổn thương gan ở một số người. Dùng nghệ làm gia vị thì được.
Vàng da do viêm gan A có phải kiêng đồ ăn nhiều ngày?
Không cần kiêng đặc biệt. Viêm gan A thường tự khỏi sau vài tuần; nghỉ ngơi, ăn được gì ăn nấy, không rượu, rửa tay kỹ để không lây cho người nhà.
Người vàng da có nên ăn nhiều đạm để bổ gan?
Ăn đủ, không cần nhiều quá. Chỉ khi bác sĩ dặn hạn chế (một số trường hợp hôn mê gan tái diễn) mới giảm theo hướng dẫn.
Da vàng sau khi ăn nhiều cà rốt, bí đỏ có phải vàng da do gan?
Thường không. Ăn nhiều thực phẩm giàu caroten có thể làm da lòng bàn tay vàng cam nhưng lòng trắng mắt vẫn trắng. Vàng da do gan, mật thì lòng trắng mắt vàng.
