Rau, củ, quả cho người bệnh gan: giúp được gì, và vì sao không có thực phẩm "giải độc gan"

Không có loại rau, củ, quả nào "giải độc" hay chữa khỏi bệnh gan. Gan tự xử lý chất độc; việc của bữa ăn là bớt gánh nặng cho gan: giảm rượu, giảm đường và chất béo thừa, giữ cân nặng hợp lý. Rau, củ, quả có vai trò thật trong việc đó, nhất là với gan nhiễm mỡ, nhưng chỉ khi chúng thay thế đồ ăn kém lành mạnh chứ không phải được uống thêm như thuốc.

Bệnh gan nào liên quan đến ăn uống

Trước khi chọn thực phẩm, cần biết mình đang có vấn đề gan gì, vì cách ăn khác nhau:

• Gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hoá (trước gọi là gan nhiễm mỡ không do rượu): rất phổ biến ở người thừa cân, vòng bụng to, tiểu đường, mỡ máu cao. Đây là nhóm mà thay đổi ăn uống có tác dụng rõ nhất.
• Bệnh gan do rượu: từ gan nhiễm mỡ đến viêm gan rượu, xơ gan. Không thực phẩm nào bù được cho việc tiếp tục uống rượu.
• Viêm gan virus B, C: cần thuốc kháng virus theo chỉ định. Ăn uống chỉ hỗ trợ thể trạng.
• Xơ gan: cách ăn rất khác, thường phải ăn đủ đạm và chia nhiều bữa chứ không kiêng khem.

Bài này tập trung vào hai nhóm đầu, nơi rau, củ, quả có ý nghĩa nhất. Nếu bạn vừa nhận kết quả men gan cao mà chưa rõ nguyên nhân, hãy đọc cần làm gì khi kết quả tầm soát bất thường trước khi tự đổi chế độ ăn.

Rau, củ, quả giúp gan theo cách nào

Với gan nhiễm mỡ, các hướng dẫn của hội gan mật Mỹ và châu Âu đều đặt mục tiêu chính là giảm cân: mất khoảng 5% cân nặng đã giảm được mỡ gan, mất 7–10% có thể cải thiện tình trạng viêm. Rau, củ, quả giúp đạt mục tiêu đó vì:

• Nhiều nước và chất xơ, ít năng lượng: đĩa rau lớn làm no lâu, bớt chỗ cho cơm trắng, đồ chiên.
• Chất xơ làm chậm hấp thu đường, giảm đỉnh đường huyết sau ăn.
• Kiểu ăn nhiều rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá, dầu thực vật (giống kiểu ăn Địa Trung Hải) được khuyến nghị cho gan nhiễm mỡ.

Điểm cần nhớ: ăn trái cây nguyên quả, không uống nước ép thay bữa. Đường fructose dồn vào gan là một yếu tố làm gan tích mỡ. Một ly nước ép cam, nước mía hay sinh tố nhiều đường mỗi ngày có thể đi ngược mục tiêu.

Xem lại danh sách "rau củ quả tốt cho gan" lưu truyền

Lời khuyên "uống nước sắc cà gai leo để nhanh tỉnh rượu" cần bỏ hẳn: say rượu nặng (nôn nhiều, lơ mơ, thở chậm) là ngộ độc rượu, phải đưa đi viện, không chờ thuốc lá.

Một ngày ăn mẫu cho người gan nhiễm mỡ

Đây là ví dụ tham khảo cho người lớn thừa cân, chưa có bệnh thận hay tiểu đường đang dùng insulin. Người có bệnh kèm theo nên hỏi bác sĩ dinh dưỡng.

• Sáng: bánh mì nguyên cám hoặc một bát phở/bún nhỏ nhiều rau, ít bánh; thêm một quả trứng. Cà phê đen hoặc ít sữa, không đường.
• Trưa: nửa đĩa là rau (rau luộc, xào ít dầu, canh rau), một phần tư là cá, thịt nạc hoặc đậu phụ, một phần tư là cơm (có thể trộn gạo lứt).
• Chiều: một quả ổi, một miếng đu đủ hoặc một nắm nhỏ lạc, hạt.
• Tối: giống bữa trưa, cơm ít hơn; ưu tiên món luộc, hấp, kho nhạt.
• Đồ uống: nước lọc, trà không đường. Không rượu bia, hạn chế tối đa nước ngọt, trà sữa, nước ép đóng chai.

Về cà phê: nhiều nghiên cứu quan sát thấy người uống cà phê có nguy cơ xơ hoá gan thấp hơn. Đây là liên quan, chưa phải bằng chứng nhân quả chắc chắn, nhưng người đang uống cà phê đen không cần bỏ vì lo cho gan. Đừng thêm nhiều đường, sữa đặc.

Với bệnh gan do rượu

Việc quan trọng nhất là ngừng rượu hoàn toàn, không phải "uống ít lại". Người uống rượu lâu năm thường thiếu ăn, thiếu vitamin nhóm B (đặc biệt B1). Khi ngừng rượu cần:

• Ăn đủ bữa, đủ đạm, nhiều rau, củ, quả để bù thiếu hụt.
• Được bác sĩ đánh giá: người nghiện nặng ngừng đột ngột có thể bị hội chứng cai (run, vã mồ hôi, ảo giác, co giật), cần theo dõi y tế.
• Không thay rượu bằng "rượu thuốc" ngâm thảo dược, vì vẫn là rượu.

Những thói quen "tốt cho gan" lại hại gan

• Uống nhiều loại "trà giải độc", viên "mát gan" cùng lúc: càng nhiều loại càng khó biết thứ nào gây hại khi men gan tăng.
• Nhịn ăn kéo dài hoặc ăn kiêng cấp tốc để giảm cân nhanh: giảm cân quá nhanh có thể làm tình trạng gan xấu đi. Mục tiêu hợp lý thường là khoảng 0,5–1 kg mỗi tuần.
• Uống paracetamol vượt liều trên nhãn, nhất là khi đang uống rượu: đây là nguyên nhân suy gan cấp do thuốc thường gặp. Dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ.

Khi nào cần đi khám

• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu như nước chè, phân bạc màu.
• Bụng to dần, phù chân, dễ bầm tím, chảy máu chân răng.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen: cấp cứu ngay.
• Lơ mơ, nói lẫn, ngủ ngày thức đêm ở người đã biết có xơ gan: cấp cứu.
• Chưa có triệu chứng nhưng thừa cân, tiểu đường, uống rượu nhiều, hoặc có viêm gan B, C: nên kiểm tra men gan, siêu âm gan định kỳ theo hẹn của bác sĩ.

Nguồn tham khảo

• Hội Nghiên cứu Bệnh gan Hoa Kỳ (AASLD): aasld.org
• Hội Nghiên cứu Gan châu Âu (EASL): easl.eu
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – rượu và sức khoẻ: who.int
• NHS – bệnh gan nhiễm mỡ: nhs.uk
• LiverTox – Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), dữ liệu tổn thương gan do thuốc và thảo dược