Cây thuốc Nam hỗ trợ giải độc gan: bằng chứng thật và rủi ro hại gan

Không có cây thuốc Nam nào được chứng minh là "giải độc gan" theo nghĩa lọc sạch chất độc ra khỏi gan. Gan tự làm việc chuyển hoá và thải độc; thứ thật sự giúp gan là bỏ rượu, tiêm vắc xin viêm gan B, điều trị viêm gan virus và giảm mỡ gan. Một số cây như atiso, mã đề, rau đắng có thể dùng như thực phẩm, nhưng chính thảo dược và thực phẩm chức năng lại là một nguyên nhân tổn thương gan có thật, được ghi nhận trong y văn.

Bài này đi qua từng cây hay được quảng cáo là "mát gan, giải độc", xem dân gian dùng thế nào, bằng chứng hiện có tới đâu, và quan trọng hơn: khi nào uống thảo dược lại làm gan hỏng thêm.

"Giải độc gan" là khái niệm quảng cáo, không phải chẩn đoán

Trong y khoa không có chẩn đoán "gan nóng", "gan nhiễm độc cần thải" theo kiểu các nhãn sản phẩm. Bác sĩ gan mật nói tới những bệnh cụ thể: viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hoá, viêm gan do rượu, tổn thương gan do thuốc, xơ gan, ung thư gan. Mỗi bệnh có xét nghiệm để biết, có cách điều trị riêng, và không bệnh nào trong số đó được chữa bằng việc "thải độc".

Những biểu hiện mà người ta hay gán cho "gan nóng" như nổi mụn, ngứa, mệt, đắng miệng, nước tiểu vàng sậm phần lớn có nguyên nhân khác: mụn do nội tiết và da, ngứa do dị ứng hoặc da khô, nước tiểu sậm do uống ít nước. Nhưng nếu đúng là gan có vấn đề, thì những dấu hiệu đó xuất hiện muộn — viêm gan B, C và gan nhiễm mỡ thường im lặng nhiều năm. Uống trà "mát gan" khi thấy mụn vừa không trúng nguyên nhân của mụn, vừa tạo cảm giác yên tâm giả về lá gan.

Tổn thương gan do thảo dược là có thật

Đây là điều bài cũ không nhắc và cũng là điều quan trọng nhất. Gan là nơi chuyển hoá gần như mọi thứ ta nuốt vào, kể cả hoạt chất thực vật. Thư viện LiverTox của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) có cả một mục riêng cho thảo dược và thực phẩm chức năng gây hại gan. Một số ví dụ đã được ghi nhận rõ:

• Hà thủ ô đỏ (Reynoutria multiflora, tên cũ Polygonum multiflorum): nhiều ca viêm gan cấp, có ca nặng, được báo cáo ở châu Á và châu Âu.
• Cây chứa alkaloid pyrrolizidine, điển hình là thổ tam thất (Gynura japonica) bị bán nhầm hoặc lẫn với tam thất: gây tắc xoang tĩnh mạch gan, phù, cổ trướng, có ca tử vong.
• Chiết xuất trà xanh liều cao dạng viên giảm cân: đã có ca viêm gan cấp. Uống trà xanh pha bình thường thì khác.
• Thực phẩm chức năng nghệ/curcumin dạng viên, đặc biệt loại thêm piperine để tăng hấp thu: có báo cáo tổn thương gan.
• Kava (một loại rễ cây dùng an thần ở Thái Bình Dương) và nhiều hỗn hợp "bổ gan" nhiều thành phần mà không ai biết bên trong có gì.

Thêm hai rủi ro hay bị quên: thảo dược trôi nổi có thể nhiễm kim loại nặng, nấm mốc sinh aflatoxin (chất gây ung thư gan), hoặc bị trộn thuốc tây để "có tác dụng nhanh". Và người đã có bệnh gan — viêm gan B đang hoạt động, xơ gan — là nhóm dễ bị đẩy sang suy gan nhất khi uống thêm thứ lạ.

Tình huống hay gặp ở phòng khám: một người viêm gan B mạn, men gan tăng nhẹ, tự ý ngưng thuốc kháng virus vì "uống thuốc tây hại gan", chuyển sang uống nước sắc lá cây mỗi ngày. Vài tháng sau vào viện với vàng da và men gan tăng vọt. Ngưng thuốc kháng virus đột ngột có thể làm viêm gan B bùng phát — đó mới là thứ thật sự nguy hiểm.

Từng cây hay được gọi là "mát gan": dùng sao, bằng chứng tới đâu

Atiso (Cynara scolymus)

Dân gian dùng lá, thân, hoa atiso nấu nước uống hoặc làm trà túi lọc. Hoạt chất chính là cynarin và các acid caffeoylquinic. Cần sửa một nhầm lẫn phổ biến (bài cũ cũng mắc): silymarin không có trong atiso, silymarin là chiết xuất từ cây kế sữa (Silybum marianum), một cây khác hẳn.

Bằng chứng: chiết xuất lá atiso có thử nghiệm nhỏ trên người cho thấy tăng tiết mật, giảm khó tiêu, giảm nhẹ cholesterol; một vài thử nghiệm nhỏ ở người gan nhiễm mỡ cho kết quả cải thiện men gan nhưng cỡ mẫu nhỏ, thời gian ngắn. Chưa có bằng chứng atiso chữa viêm gan virus hay xơ gan.

Ai không nên dùng: người có sỏi túi mật hoặc tắc đường mật (tăng tiết mật có thể gây cơn đau), người dị ứng họ Cúc (cúc, ngải cứu, hoa cúc vạn thọ). Atiso ăn như rau thì an toàn với đa số người; trà atiso đóng gói thì nên kiểm tra nguồn gốc và lượng đường.

Kế sữa (silymarin) — không phải cây thuốc Nam nhưng bán khắp nơi

Nhiều sản phẩm "bổ gan" nhập khẩu chứa silymarin. Đây là thảo dược được nghiên cứu nhiều nhất cho gan, nhưng các tổng quan có hệ thống về viêm gan do rượu và viêm gan virus không thấy silymarin làm giảm tử vong hay biến chứng một cách rõ ràng. Nói cách khác: tương đối an toàn, nhưng không thay được thuốc điều trị và không đáng để tốn nhiều tiền.

Rau đắng biển súc (Polygonum aviculare)

Ăn luộc, nấu canh, sắc nước uống; Đông y coi là lợi tiểu, "thanh nhiệt". Bằng chứng chủ yếu ở mức thí nghiệm trên tế bào và động vật (chống oxy hoá, kháng khuẩn). Chưa có thử nghiệm đáng kể trên người về bệnh gan. Ăn như rau thì không vấn đề; uống nước sắc đặc lâu ngày thì không có dữ liệu an toàn. Lưu ý: tên "rau đắng" ở các vùng còn chỉ cây khác (rau đắng đất), nên đừng mua lá khô không rõ loài.

Mã đề (Plantago major, Plantago asiatica)

Dân gian dùng làm thuốc lợi tiểu, "mát gan", chữa mụn nhọt. Có tác dụng lợi tiểu nhẹ; dữ liệu về gan chỉ dừng ở thí nghiệm trên động vật. Người đang uống thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, lithium, hoặc có bệnh thận thì không nên uống nước mã đề thường xuyên vì làm thay đổi cân bằng nước – điện giải. Bài cũ khuyên nấu mã đề với gan lợn ăn liên tục để "khỏi mụn nhọt do nóng gan" — mụn nhọt là nhiễm khuẩn da, không phải do gan; nhọt to, nhiều nhọt tái phát cần đi khám (và kiểm tra đường huyết).

Bìm bìm — không nên tự dùng

Bài cũ xếp bìm bìm vào nhóm "giải độc gan" là không đúng. Bộ phận dùng làm thuốc trong Đông y là hạt bìm bìm (khiên ngưu tử), chứa pharbitin — chất tẩy xổ mạnh, có độc tính. Dùng sai liều gây tiêu chảy dữ dội, mất nước, đau bụng, nôn; phụ nữ có thai tuyệt đối không dùng. Tẩy xổ không làm gan "sạch" hơn mà chỉ làm mất nước và điện giải — với người xơ gan, mất nước có thể khởi phát bệnh não gan.

Bảng tóm tắt

Thứ thật sự bảo vệ gan

1. Biết mình có viêm gan B, C hay không. Việt Nam là nước có tỷ lệ nhiễm viêm gan B cao. Một lần xét nghiệm HBsAg và anti-HCV là biết. Viêm gan C hiện có thuốc uống chữa khỏi; viêm gan B có thuốc kiểm soát lâu dài.
2. Tiêm vắc xin viêm gan B nếu chưa nhiễm và chưa có miễn dịch. Xem thêm về tiêm chủng cho người lớn.
3. Bớt hoặc bỏ rượu bia. Không loại trà nào trung hoà được rượu.
4. Giảm cân nếu thừa cân, kiểm soát đường huyết. Gan nhiễm mỡ cải thiện rõ khi giảm khoảng 7–10% cân nặng.
5. Dùng paracetamol đúng liều trên nhãn, không uống cùng lúc nhiều sản phẩm cảm cúm có cùng hoạt chất, không kết hợp với rượu.
6. Kể hết cho bác sĩ mọi thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng, kể cả "trà thôi".

Nếu vẫn muốn dùng thảo dược: chọn loại có nguồn gốc rõ, một thành phần, dùng như thực phẩm với lượng vừa phải, và ngưng ngay khi thấy mệt bất thường, chán ăn, vàng mắt.

Khi nào cần đi khám

• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sậm như nước trà đặc, phân bạc màu.
• Mệt, chán ăn, buồn nôn kéo dài sau khi bắt đầu một loại thảo dược hay thực phẩm chức năng mới.
• Ngứa toàn thân không rõ lý do, đau tức hạ sườn phải.
• Bụng to dần, phù chân, dễ bầm tím, chảy máu chân răng — gợi ý gan đã suy.
• Lú lẫn, ngủ gà, nôn ra máu, đi ngoài phân đen: cấp cứu ngay.
• Chưa từng xét nghiệm viêm gan B, C; có người nhà mắc viêm gan B; uống rượu thường xuyên; đã được nói "gan nhiễm mỡ" mà chưa theo dõi.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — thông tin về viêm gan virus: who.int
• LiverTox, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH): nih.gov
• Bộ Y tế Việt Nam — hướng dẫn chẩn đoán, điều trị viêm gan B, C
• Mayo Clinic — gan nhiễm mỡ, tổn thương gan do thuốc và thảo dược: mayoclinic.org
• NHS — các bệnh gan thường gặp: nhs.uk