Công dụng chữa bệnh của cây xạ đen: bằng chứng thật và những quảng cáo sai
Xạ đen mới được nghiên cứu trên tế bào và động vật, chưa có bằng chứng chữa ung thư ở người. Uống lượng lớn thay nước lọc kéo dài chưa được chứng minh an toàn.
Xạ đen là cây thuốc dân gian được dùng cho mụn nhọt, mất ngủ, "mát gan"; các nghiên cứu hiện có mới làm trên tế bào và động vật, chưa có thử nghiệm nào trên người chứng minh xạ đen chữa hay ngăn được ung thư. Những quảng cáo "xạ đen tiêu khối u, hoá lỏng tế bào ung thư" là sai và vi phạm quy định quảng cáo. Về an toàn, cũng chưa có dữ liệu đủ tin cậy cho việc uống lượng lớn kéo dài nhiều tháng, nên cách uống "thay nước lọc hằng ngày" không được khuyến khích.
Xạ đen bán rất nhiều, từ chợ quê đến sàn thương mại điện tử, đóng túi kèm lời quảng cáo mạnh. Bài này giúp anh chị biết những gì đã chắc, những gì chưa, và cách đọc một quảng cáo xạ đen để không mất tiền, không mất thời gian điều trị.
Xạ đen là cây nào: chuyện không đơn giản
Tài liệu cây thuốc Việt Nam thường ghi xạ đen là Celastrus hindsii, dây leo thân gỗ họ Dây gối (Celastraceae), còn gọi bách giải, quả nâu, dây gối. Tuy nhiên, trên thị trường cái tên "xạ đen" còn được gán cho cây khác họ, và các nghiên cứu trong nước cũng không phải lúc nào cũng dùng cùng một loài. Khi mua lá khô cắt nhỏ đóng túi, người mua gần như không thể biết mình đang có loài nào, trồng ở đâu, có lẫn tạp chất không.
Đây là điểm khởi đầu quan trọng: mọi kết quả nghiên cứu chỉ đúng cho đúng loài, đúng bộ phận, đúng cách chiết. Một túi "xạ đen" ngoài chợ không thừa hưởng được kết quả của một bài báo khoa học.
Nghiên cứu đã có tới đâu
Các công bố về xạ đen (chủ yếu Celastrus hindsii) gồm:
- Phân tích thành phần: flavonoid, triterpenoid, sesquiterpen và một số hợp chất khác.
- Thử dịch chiết trên dòng tế bào ung thư nuôi cấy: một số phân đoạn làm chậm sự phát triển của tế bào.
- Thử trên chuột: một số tác dụng chống viêm, chống oxy hoá, bảo vệ gan trong mô hình gây độc.
Không có nghiên cứu nào đo được rằng người bệnh uống nước xạ đen thì khối u nhỏ lại hoặc sống lâu hơn. Câu "Viện Quân y 103 đã công nhận tác dụng hạn chế khối u" lan truyền trên mạng không đi kèm tên công trình, cỡ mẫu, kết quả trên người, nên không thể coi là bằng chứng lâm sàng.
Bóc tách các câu quảng cáo hay gặp
| Câu quảng cáo | Sự thật |
|---|---|
| "Quinon trong xạ đen làm tế bào ung thư hoá lỏng, dễ tiêu" | Không có cơ chế nào như vậy. Đây là cách nói gây ấn tượng, không xuất phát từ nghiên cứu. |
| "Flavonoid chống oxy hoá nên phòng chống ung thư" | Flavonoid có trong rau, trà, trái cây. Chất chống oxy hoá trong ống nghiệm không đồng nghĩa phòng được ung thư ở người. |
| "Thải độc gan, mát gan" | Không có tình trạng "gan nóng" cần thải độc. Gan cần bỏ rượu, tiêm vắc xin viêm gan B, điều trị viêm gan virus, giảm mỡ gan. |
| "Không có tác dụng phụ vì là thảo dược" | Chưa có dữ liệu độc tính dài hạn trên người không có nghĩa là an toàn. |
| "Uống xạ đen thì không được ăn rau muống" | Không có cơ sở khoa học. Đây là kiêng khem truyền miệng, áp cho nhiều loại thuốc nam khác nhau. |
Ở Việt Nam, sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải ghi rõ "Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh", và không được quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Một túi xạ đen quảng cáo "chữa ung thư", "tiêu khối u" là đang vi phạm quy định; nơi bán chấp nhận nói sai điều đó thì những thông tin khác về nguồn gốc, độ sạch cũng khó tin.
Uống kéo dài có hại gan không
Đây là câu nhiều người hỏi, và câu trả lời trung thực là: chưa biết chắc. Một số nghiên cứu trên chuột còn cho thấy dịch chiết bảo vệ gan. Nhưng:
- Các thử nghiệm độc tính đã công bố chủ yếu là ngắn hạn, trên động vật.
- Xạ đen thuộc họ Dây gối, cùng họ với lôi công đằng (Tripterygium), cây đã được ghi nhận có độc tính rõ trên gan, thận, sinh sản. Cùng họ không có nghĩa là cùng độc, nhưng là lý do để không chủ quan.
- Tổn thương gan do thảo dược và thực phẩm chức năng là có thật trong y văn, nhất là khi uống lượng lớn, kéo dài, kết hợp nhiều loại, hoặc sản phẩm bị lẫn tạp chất. Bài cây thuốc Nam hỗ trợ giải độc gan có phân tích kỹ hơn những trường hợp đã ghi nhận.
Cách uống được khuyến khích trong quảng cáo, 100 g mỗi ngày, uống thay nước lọc, liên tục nhiều tháng, chính là kiểu sử dụng mà dữ liệu an toàn hiện có không bao phủ được.
Người bệnh ung thư đang uống xạ đen: nên làm gì
Nhiều gia đình đã mua hàng chục cân xạ đen cho người thân. Không cần hoảng, chỉ cần làm đúng vài việc:
- Không thay điều trị. Phẫu thuật, hoá trị, xạ trị, thuốc đích, nội tiết theo phác đồ vẫn là trục chính.
- Báo cho bác sĩ điều trị đang uống xạ đen, lượng bao nhiêu, đã bao lâu. Mang theo bao bì.
- Không uống thay nước lọc. Người đang hoá trị cần đủ nước sạch; nước sắc đậm có thể gây chán ăn, đầy bụng.
- Theo dõi xét nghiệm gan, thận định kỳ theo lịch của bệnh viện; men gan tăng thì báo bác sĩ việc đang uống thảo dược.
- Nếu đã ngừng điều trị để chuyển sang xạ đen, hãy quay lại bệnh viện sớm nhất có thể. Bác sĩ sẽ đánh giá lại và vẫn có những lựa chọn.
Cách mua để giảm rủi ro
Nếu vẫn muốn dùng, ưu tiên sản phẩm có nhãn đầy đủ: tên loài, nơi trồng, đơn vị chịu trách nhiệm, số công bố. Tránh hàng cân ký không nhãn, hàng có mùi mốc, ẩm, có sạn. Thảo dược bảo quản kém dễ nhiễm nấm mốc sinh độc tố aflatoxin, chất độc với gan. Thông tin về thuốc giả và thuốc kém chất lượng cũng áp dụng được phần nào cho dược liệu trôi nổi.
Ai không nên dùng
- Phụ nữ mang thai, cho con bú.
- Trẻ em.
- Người có bệnh gan, bệnh thận mạn.
- Người đang dùng nhiều thuốc cùng lúc (chống đông, thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng, thuốc động kinh) khi chưa hỏi bác sĩ.
Khi nào cần đi khám
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa toàn thân.
- Buồn nôn, chán ăn, mệt mỏi bất thường kéo dài vài ngày, đau tức hạ sườn phải.
- Tiểu ít, phù chân, phù mặt.
- Khối u, hạch to dần trong lúc chỉ dùng xạ đen, không điều trị gì khác.
- Người đang hoá trị có sốt, chảy máu bất thường, tiêu chảy nhiều.
Hỏi đáp nhanh
Xạ đen có chữa được ung thư không?
Không có bằng chứng trên người. Kết quả mới có trên tế bào nuôi cấy và động vật.
Uống xạ đen có kiêng rau muống không?
Không có cơ sở khoa học cho việc kiêng này. Điều cần để ý là lượng uống và thời gian dùng, không phải rau muống.
Người khoẻ uống xạ đen phòng ung thư được không?
Không có bằng chứng phòng được. Cách phòng ung thư đã được chứng minh là bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, tiêm vắc xin viêm gan B và HPV, giữ cân nặng hợp lý, vận động, và tầm soát theo tuổi.
Nên uống bao nhiêu thì an toàn?
Không có liều nào được chứng minh an toàn cho dùng kéo dài. Nếu dùng, chỉ nên lượng nhỏ, thời gian ngắn, sau khi hỏi bác sĩ, và ngừng khi có dấu hiệu bất thường.
Mua xạ đen trên mạng có đáng tin không?
Khó kiểm chứng loài, nguồn gốc và độ sạch. Tránh nơi quảng cáo chữa ung thư, vì đó đã là dấu hiệu nói sai.
Nguồn tham khảo
- Bộ Y tế Việt Nam, Cục An toàn thực phẩm — quy định ghi nhãn và quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ: vfa.gov.vn.
- Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) — LiverTox, tổn thương gan do thảo dược và thực phẩm chức năng: nih.gov.
- Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) — y học bổ sung và thay thế: cancer.gov.
- Viện Dược liệu, Bộ Y tế Việt Nam — tài liệu cây thuốc Việt Nam.
