Nước ép cần tây: lợi ích thật, chuyện "detox" và những ai cần cẩn thận

Nước ép cần tây là một thức uống ít năng lượng, có kali, vitamin K và một ít chất chống oxy hoá, nhưng nó không "thải độc" cơ thể, không chữa được huyết áp cao hay ung thư như nhiều lời quảng cáo. Khi ép, phần lớn chất xơ, thứ có lợi nhất của cần tây, bị bỏ lại trong bã. Người khoẻ uống một ly mỗi ngày thường không sao; người đang dùng thuốc chống đông warfarin, bị bệnh thận, dùng thuốc giữ kali, từng bị sỏi thận, hoặc da dễ bắt nắng cần biết vài rủi ro cụ thể trước khi uống đều đặn.

Trào lưu "uống nước cần tây lúc đói để detox" đến từ đâu

Khoảng vài năm gần đây, trào lưu uống một ly lớn nước ép cần tây nguyên chất mỗi sáng lúc bụng đói lan rộng trên mạng xã hội, kèm lời hứa chữa từ mụn, mệt mỏi đến bệnh tự miễn. Người khởi xướng không phải nhân viên y tế, và những lời hứa này không dựa trên thử nghiệm lâm sàng nào.

Ý niệm "detox" cũng cần nói thẳng: cơ thể đã có gan, thận, phổi, ruột làm việc thải chất cặn bã liên tục. Không có loại nước ép nào được chứng minh làm các cơ quan này "sạch" hơn ở người khoẻ. Nếu gan hay thận suy, cần điều trị y khoa, không phải nước ép. Bài cây thuốc Nam hỗ trợ giải độc gan có phân tích kỹ hơn về khái niệm này.

Cảm giác "nhẹ người, da đẹp" sau vài tuần uống nước cần tây thường đến từ những thay đổi đi kèm: uống nhiều nước hơn, ăn sáng nhẹ hơn, bớt cà phê sữa, nước ngọt.

Thực ra trong nước ép cần tây có gì

• Nước: cần tây chủ yếu là nước, nên nước ép giúp bù nước.
• Kali: có lượng đáng kể, nhất là khi ép cả bó cho một ly.
• Natri: cần tây có vị hơi mặn tự nhiên; người phải ăn nhạt nên tính đến.
• Vitamin K: cần cho quá trình đông máu.
• Nitrat tự nhiên và các hợp chất thực vật như apigenin, phthalide, furocoumarin (psoralen).
• Chất xơ: rất ít sau khi ép; phần lớn nằm trong bã.

Các "lợi ích" thường được kể: xét từng cái

Nói ngắn gọn: muốn hưởng lợi từ cần tây, ăn cả cọng (xào, nấu canh, ăn sống trộn gỏi) có giá trị hơn uống nước ép.

Những rủi ro cụ thể ít ai nói

1. Người dùng warfarin (thuốc chống đông)

Vitamin K làm giảm tác dụng của warfarin. Không phải cấm cần tây, mà là phải giữ lượng rau giàu vitamin K đều đặn. Tự nhiên bắt đầu uống mỗi ngày một ly lớn, hoặc đang uống đều rồi bỏ đột ngột, đều có thể làm chỉ số đông máu (INR) dao động. Báo bác sĩ trước khi thay đổi. Các thuốc chống đông thế hệ mới không bị ảnh hưởng theo kiểu này, nhưng vẫn nên cho bác sĩ biết.

2. Người bệnh thận và người dùng thuốc giữ kali

Thận suy thì thải kali kém. Ép cả bó cần tây mỗi ngày, cộng thêm chuối, cam, nước dừa, có thể đẩy kali máu lên cao, gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm mà ít triệu chứng báo trước. Người dùng một số thuốc huyết áp (nhóm ức chế men chuyển, ức chế thụ thể angiotensin) hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali (spironolacton) cũng cần thận trọng. Hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên.

3. Sỏi thận oxalat

Cần tây không thuộc nhóm rau nhiều oxalat nhất, nhưng các "chế độ nước ép" thường trộn cần tây với rau chân vịt (cải bó xôi), củ dền, những loại giàu oxalat. Uống nước ép rau đậm đặc nhiều tuần liền đã được ghi nhận trong các báo cáo ca bệnh gây tổn thương thận do oxalat, đặc biệt ở người đã có bệnh thận. Người từng bị sỏi canxi oxalat nên hỏi bác sĩ, uống đủ nước lọc, không theo các đợt "chỉ uống nước ép".

4. Da nhạy nắng (phản ứng quang độc)

Cần tây chứa furocoumarin, chất làm da nhạy cảm với tia cực tím. Hay gặp nhất là ở người thái, ép cần tây với số lượng lớn rồi ra nắng: da tay nổi đỏ, phồng rộp, sau để lại vết thâm. Cũng có báo cáo hiếm về phản ứng sau khi ăn nhiều cần tây rồi tắm nắng hoặc tắm đèn. Người đang dùng thuốc làm nhạy nắng (một số kháng sinh, thuốc trị mụn, thuốc điều trị bệnh vảy nến bằng ánh sáng) nên lưu ý. Rửa tay sau khi sơ chế, che chắn khi ra nắng.

5. Dị ứng cần tây

Dị ứng cần tây ít gặp ở nước ta nhưng có thể nặng, thậm chí sốc phản vệ, và hay đi kèm dị ứng phấn hoa. Ngứa miệng, sưng môi sau khi uống là dấu hiệu nên ngưng và đi khám.

6. Trẻ nhỏ

Không cho trẻ dưới 1 tuổi uống nước ép nói chung. Riêng các loại rau giàu nitrat như cần tây, rau chân vịt, củ dền, không nên làm nước ép hay thức ăn tự chế cho trẻ dưới vài tháng tuổi, vì nitrat có thể gây bệnh methemoglobin (trẻ tím tái).

7. Vệ sinh khi ép

Nước ép tươi không tiệt trùng. Cần tây mọc sát đất, hay dính đất cát ở gốc. Rửa kỹ từng cọng dưới vòi nước, uống ngay sau khi ép, không để qua đêm ở nhiệt độ phòng. Phụ nữ mang thai, người già, người suy giảm miễn dịch cần cẩn thận hơn.

Nếu vẫn muốn uống: cách hợp lý

• Một ly vừa phải, không cần uống lúc bụng đói; người hay đau dạ dày uống sau ăn sẽ dễ chịu hơn.
• Xay cả bã (sinh tố) thay vì ép lọc để giữ chất xơ.
• Pha thêm táo, chanh, gừng cho dễ uống, nhưng hạn chế thêm đường. Táo, nho cho nhiều đường hơn bạn nghĩ.
• Coi đây là một cách ăn thêm rau, không phải "liệu trình".
• Không thay bữa ăn bằng nước ép nhiều ngày liền.

Khi nào nên dừng và hỏi bác sĩ

• Đang dùng warfarin, đang điều trị bệnh thận, suy tim, hoặc dùng thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu: hỏi trước khi uống đều đặn.
• Thấy mệt lả, yếu cơ, tim đập bất thường, hồi hộp khi đang uống nhiều nước ép rau và có bệnh thận: đi khám ngay để kiểm tra kali máu.
• Đau lưng một bên dữ dội, tiểu ra máu: có thể sỏi thận.
• Ngứa miệng, sưng môi, nổi mề đay, khó thở sau khi uống: ngưng ngay; khó thở thì gọi cấp cứu.
• Da tay, mặt nổi đỏ, phồng rộp sau khi tiếp xúc cần tây rồi ra nắng.
• Bỏ thuốc huyết áp, thuốc đường huyết để "chữa bằng nước cần tây": đây là điều không nên làm; nếu đã lỡ, báo bác sĩ sớm.

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic – mayoclinic.org
• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – nhs.uk
• Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, Văn phòng Thực phẩm bổ sung (NIH ODS) – thông tin về vitamin K và kali – ods.od.nih.gov
• Viện Nhi khoa Hoa Kỳ (American Academy of Pediatrics) – healthychildren.org
• Quỹ Thận Quốc gia Hoa Kỳ (National Kidney Foundation) – kidney.org