Ngứa hậu môn: nguyên nhân thường gặp và phương pháp điều trị

Ngứa hậu môn thường do những nguyên nhân lành tính: vệ sinh chưa đúng (lau chưa sạch hoặc chà rửa quá mức), ẩm ướt, trĩ, nứt hậu môn, giun kim, nấm, hoặc kích ứng từ khăn ướt, xà phòng, thức ăn. Điều trị hiệu quả nhất là tìm đúng nguyên nhân và cắt vòng luẩn quẩn "ngứa – gãi – trầy – ngứa hơn": rửa nhẹ bằng nước, thấm khô, bảo vệ da, không gãi. Ngứa kéo dài trên vài tuần, có chảy máu, cục u hay thay đổi thói quen đi ngoài thì cần đi khám.

Vì sao vùng hậu môn dễ ngứa

Da quanh hậu môn mỏng, nhiều nếp gấp, luôn ấm và ẩm. Chỉ một lượng rất nhỏ phân hoặc chất nhầy còn đọng lại trong nếp gấp cũng đủ gây kích ứng. Gãi làm da trầy, tiết dịch, ẩm hơn, ngứa hơn — và ngứa thường tăng về đêm, khi ngủ người ta gãi mà không biết. Vì vậy nhiều trường hợp nguyên nhân ban đầu đã hết mà ngứa vẫn còn, do chính vòng luẩn quẩn này duy trì.

Các nguyên nhân thường gặp

1. Vệ sinh: ít quá hoặc nhiều quá

• Lau chưa sạch: giấy khô khó làm sạch nếp gấp, nhất là ở người có trĩ, da thừa hậu môn.
• Chà rửa quá mức: kỳ cọ mạnh, xà phòng nhiều lần mỗi ngày, khăn ướt có cồn, có mùi thơm, dung dịch sát khuẩn. Đây là nguyên nhân rất hay gặp ở người "sạch sẽ" — càng ngứa càng rửa, càng rửa càng ngứa.
• Rỉ phân, rỉ dịch nhầy: gặp ở người đi ngoài phân lỏng, cơ thắt yếu, sau sinh, người có trĩ sa.

2. Bệnh tại hậu môn

• Trĩ, da thừa hậu môn: tạo nếp gấp khó làm sạch, búi trĩ sa tiết dịch nhầy.
• Nứt hậu môn: đau rát khi đi ngoài là chính, nhưng vết nứt đang lành cũng gây ngứa.
• Rò hậu môn: lỗ nhỏ cạnh hậu môn rỉ mủ, dịch — làm ẩm và ngứa dai dẳng.

3. Giun kim

Rất hay gặp ở trẻ em và người lớn sống cùng trẻ. Giun cái bò ra quanh hậu môn đẻ trứng vào ban đêm, nên đặc điểm là ngứa nhiều về đêm, trẻ quấy, khó ngủ. Có thể thấy con giun nhỏ màu trắng như sợi chỉ quanh hậu môn khi soi đèn lúc đêm. Bác sĩ có thể dùng băng dính trong áp vào hậu môn buổi sáng trước khi tắm để tìm trứng. Điều trị: thuốc tẩy giun theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc bác sĩ, thường cả nhà cùng uống và lặp lại sau khoảng hai tuần, kèm cắt móng tay, rửa tay, giặt chăn ga, quần áo ngủ bằng nước nóng — vì trứng giun lây qua tay và đồ dùng.

4. Nấm và nhiễm trùng da

Nấm Candida phát triển khi vùng hậu môn ẩm lâu, ở người tiểu đường, người vừa dùng kháng sinh, người béo phì. Da đỏ, ẩm, có thể có nốt đỏ vệ tinh quanh mảng chính. Nấm da (hắc lào) từ bẹn có thể lan xuống. Xem thêm bài 5 loại nấm da thường gặp. Nhiễm liên cầu quanh hậu môn — hay gặp ở trẻ nhỏ — gây mảng đỏ tươi, đau khi đi ngoài, cần kháng sinh theo đơn.

5. Bệnh da

Viêm da tiếp xúc (với giấy có hương liệu, khăn ướt, kem bôi trĩ, thuốc đặt), chàm, vảy nến, lichen xơ hoá. Vảy nến vùng nếp gấp thường không có vảy như ở khuỷu tay, chỉ là mảng đỏ bóng, dễ bị nhầm với nấm.

6. Bệnh lây qua đường tình dục và ký sinh trùng

Mụn cóc hậu môn (do HPV), herpes, lậu ở trực tràng có thể gây ngứa, rát. Ghẻ cũng gây ngứa nhiều về đêm nhưng thường kèm ngứa ở kẽ ngón tay, cổ tay, bụng; bài cũ ghi "chấy" là nhầm — chấy rận mu thì ngứa ở vùng lông mu nhiều hơn.

7. Thức ăn, đồ uống và thuốc

Với một số người, cà phê, trà, nước ngọt có ga, bia rượu, sô-cô-la, đồ cay, cà chua, trái cây họ cam quýt làm ngứa tăng — có lẽ do làm phân lỏng hơn hoặc kích thích da. Không phải ai cũng bị; cách biết là bỏ thử từng thứ trong hai tuần rồi đưa lại. Tiêu chảy, táo bón kéo dài, dùng kháng sinh, thuốc nhuận tràng nhiều cũng góp phần.

8. Hiếm nhưng không được bỏ qua

Ngứa dai dẳng kèm mảng da dày, trắng, loét, chảy máu có thể là tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư vùng hậu môn — hiếm, nhưng là lý do để khám khi ngứa không đáp ứng với chăm sóc thông thường. Ngứa toàn thân kèm ngứa hậu môn đôi khi liên quan bệnh gan, thận, tiểu đường.

Chăm sóc tại nhà: làm đúng quan trọng hơn bôi gì

1. Rửa bằng nước ấm sau khi đi ngoài (vòi xịt, vòi sen hoặc chậu nước). Không xà phòng hoặc chỉ xà phòng dịu không mùi, một lần mỗi ngày.
2. Thấm khô bằng khăn mềm hoặc giấy, không chà. Có thể dùng máy sấy tóc ở chế độ mát, để xa.
3. Bỏ khăn ướt có mùi, có cồn, giấy vệ sinh in màu, hương liệu.
4. Bảo vệ da: lớp mỏng kem chứa kẽm oxide hoặc vaseline giúp ngăn ẩm và dịch kích ứng.
5. Giữ khô: quần lót cotton, rộng vừa, thay mỗi ngày và sau khi đổ mồ hôi. Người ra mồ hôi nhiều có thể chèn miếng gạc cotton mỏng giữa hai mông để thấm.
6. Không gãi: cắt móng ngắn; ngứa về đêm thì đeo găng tay vải mỏng khi ngủ.
7. Đi ngoài đều: ăn đủ chất xơ, uống đủ nước để phân mềm, thành khuôn, dễ làm sạch. Không ngồi lâu trong nhà vệ sinh, không rặn mạnh.

Thuốc không kê đơn: dùng thế nào cho an toàn

• Kem hydrocortisone nồng độ thấp giúp giảm ngứa, viêm nhanh, nhưng chỉ nên dùng ngắn ngày theo nhãn hoặc dược sĩ (thường không quá một đến hai tuần). Bôi lâu làm da quanh hậu môn mỏng, dễ nứt, và có thể làm nấm nặng thêm nếu nguyên nhân là nấm.
• Kem kháng nấm khi có dấu hiệu nấm: dùng đủ thời gian theo hướng dẫn.
• Thuốc kháng histamine uống loại gây buồn ngủ đôi khi được dược sĩ gợi ý cho ngứa về đêm; không dùng cho người lái xe, vận hành máy, và hỏi kỹ nếu đang dùng thuốc khác hay mang thai, cho con bú.
• Kem bôi trĩ nhiều loại có thuốc tê, hương liệu — chính chúng có thể gây viêm da tiếp xúc nếu dùng lâu.

Nếu đã chăm sóc đúng khoảng ba đến bốn tuần mà không đỡ, đừng thử thêm hết thuốc này đến thuốc khác — đi khám để tìm nguyên nhân.

Khi nào cần đi khám

Đi khám sớm nếu:

• Chảy máu khi đi ngoài, máu lẫn trong phân, hoặc phân đen.
• Sờ thấy cục, khối u, mụn sùi, vết loét quanh hậu môn.
• Thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài (táo bón, tiêu chảy, phân nhỏ dẹt), sụt cân không rõ lý do.
• Rỉ mủ, dịch, đau nhức, sưng nóng cạnh hậu môn, có sốt.
• Ngứa kèm vùng da dày, trắng, bong tróc hoặc đổi màu.

Đặt lịch khám nếu:

• Ngứa trên ba đến bốn tuần dù đã chăm sóc đúng.
• Ngứa về đêm ở trẻ và nhiều người trong nhà — nghi giun kim.
• Ngứa tái phát nhiều lần, hoặc kèm khát nhiều, tiểu nhiều.
• Có nguy cơ bệnh lây qua đường tình dục (quan hệ qua hậu môn không dùng bao).

Khám ở chuyên khoa hậu môn – trực tràng (ngoại tiêu hoá) hoặc da liễu; bác sĩ thường khám trực tiếp, có thể soi hậu môn. Hơi ngại nhưng đây là việc họ làm hằng ngày.

Nguồn tham khảo

• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – itchy bottom, threadworms: nhs.uk
• Mayo Clinic – anal itching: mayoclinic.org
• Hội Phẫu thuật Đại trực tràng Hoa Kỳ (ASCRS): fascrs.org
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – pinworm: cdc.gov
• Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD): aad.org