5 loại nấm da thường gặp: cách nhận biết, điều trị và phòng tái phát

Năm loại nấm da gặp nhiều nhất ở nước ta là hắc lào (lác) ở thân mình, nấm bẹn, nấm kẽ chân, nấm móng và lang ben. Phần lớn chữa khỏi bằng thuốc bôi kháng nấm không kê đơn nếu bôi đúng cách và đủ thời gian; riêng nấm móng và nấm da đầu thường cần thuốc uống do bác sĩ chỉ định. Sai lầm hay gặp nhất là tự mua tuýp kem có corticoid bôi cho "nhanh hết ngứa" — nấm không chết mà lan rộng, khó chẩn đoán hơn.

Vì sao nấm da hay tái đi tái lại

Nấm da do nhóm vi nấm sống nhờ chất sừng (keratin) ở lớp ngoài cùng của da, tóc và móng. Chúng ưa chỗ ẩm, nóng, bí: bẹn, kẽ chân, nếp dưới ngực, vùng thắt lưng, nách. Khí hậu nồm ẩm, mặc đồ bó, đi giày cả ngày, ra nhiều mồ hôi là đủ điều kiện.

Lý do bệnh "hết rồi lại bị" thường không nằm ở thuốc mà ở ba chỗ:

• Ngừng thuốc khi vừa hết ngứa. Lúc da trông đã lành, nấm vẫn còn ở lớp sừng.
• Nguồn lây còn nguyên: đôi giày, khăn tắm dùng chung, chó mèo trong nhà, hoặc chính móng chân bị nấm làm "kho" nấm cho kẽ chân và bẹn.
• Môi trường không đổi: vẫn đồ lót bó, vẫn ủng cao su suốt ca làm.

Một tình huống rất hay gặp: anh thợ xây đi ủng cả ngày bị nấm kẽ chân, vài tháng sau bị thêm nấm bẹn. Hai chỗ thực ra cùng một nguồn — khi mặc quần, nấm từ bàn chân theo vào vùng bẹn. Chữa bẹn mà bỏ chân thì kiểu gì cũng tái.

Nhận diện 5 loại nấm da thường gặp

1. Hắc lào (lác, nấm thân)

Mảng da hình tròn hoặc bầu dục, bờ đỏ hơi gồ, có vảy hoặc mụn nước nhỏ, giữa nhạt màu hơn, lan dần ra ngoài thành vòng. Rất ngứa, nhất là khi ra mồ hôi. Lây qua tiếp xúc da, dùng chung khăn, quần áo, chăn gối; trẻ em hay bị lây từ chó mèo con.

2. Nấm bẹn

Mảng đỏ nâu ở nếp bẹn, mặt trong đùi, lan ra mông, bờ rõ, rất ngứa. Gặp nhiều ở nam giới, người béo, người ra nhiều mồ hôi. Lưu ý: nấm bẹn do nhóm dermatophyte thường không lan vào bìu; nếu đỏ cả bìu, có các nốt đỏ nhỏ rải rác quanh mảng chính thì nghĩ nhiều tới nấm men Candida, cách chữa có khác.

3. Nấm kẽ chân (bệnh "nước ăn chân")

Thường bắt đầu ở kẽ ngón 4–5: da trắng bợt, nứt, bong vảy, có mùi. Có thể có dạng mụn nước ở lòng bàn chân, hoặc dạng khô bong vảy cả lòng bàn chân như "đi giày mocassin". Người làm ruộng, công nhân vệ sinh, người tập thể thao, người hay đi bể bơi, phòng tắm chung là đối tượng quen thuộc.

Đừng xem thường vết nứt kẽ chân ở người có tiểu đường hoặc phù chân: đó là cửa ngõ cho vi khuẩn vào gây viêm mô tế bào (cẳng chân sưng, nóng, đỏ, sốt) — tình huống cần đi khám ngay.

4. Nấm móng

Móng mất bóng, chuyển vàng đục hoặc trắng, dày lên, mủn ở bờ tự do, có vụn bột dưới móng. Thường gặp ở móng chân hơn móng tay. Nấm Candida thì hay gây sưng đỏ quanh góc móng tay ở người làm việc tay ướt (rửa bát, bán hàng ăn).

Không phải móng xấu nào cũng là nấm: vảy nến, chấn thương lặp lại do giày chật, tuổi già đều làm móng dày đục. Vì vậy trước khi dùng thuốc uống dài ngày, bác sĩ thường lấy mẫu móng soi hoặc nuôi cấy.

5. Lang ben

Lang ben do nấm men Malassezia — vốn sống bình thường trên da — phát triển quá mức khi da nóng ẩm, nhiều dầu. Biểu hiện là nhiều dát nhỏ màu trắng, hồng hoặc nâu, hợp lại thành mảng ở ngực, lưng, cổ, vai; gãi nhẹ thấy vảy mịn như cám. Ngứa nhẹ hoặc không ngứa. Lang ben không phải do mất vệ sinh và gần như không lây theo kiểu hắc lào; nó hay tái phát vào mùa nóng.

Bảng so sánh nhanh

Cách điều trị đúng

Thuốc bôi kháng nấm: dùng thế nào cho ăn thua

Các hoạt chất như clotrimazole, miconazole, ketoconazole, terbinafine có dạng kem bôi bán không cần đơn. Dùng theo hướng dẫn trên nhãn hoặc hỏi dược sĩ, và lưu ý mấy điểm mà người bệnh hay bỏ qua:

1. Rửa sạch, lau thật khô trước khi bôi; kẽ chân có thể dùng máy sấy tóc ở chế độ gió mát.
2. Bôi lan ra ngoài bờ tổn thương khoảng 2–3 cm, vì nấm đã có ở vùng da trông còn lành.
3. Bôi tiếp sau khi da đã sạch theo đúng thời gian ghi trên nhãn (thường thêm 1–2 tuần). Đây là bước quyết định chuyện có tái phát hay không.
4. Rửa tay sau khi bôi để không mang nấm sang chỗ khác.

Với lang ben, dầu gội chứa ketoconazole hoặc selenium sulfide thoa lên vùng da, để vài phút rồi tắm lại là cách tiện cho diện rộng (làm theo nhãn sản phẩm). Cần biết: hết nấm rồi nhưng các vệt trắng vẫn còn vài tuần đến vài tháng mới đều màu lại — không phải thuốc vô hiệu, đừng bôi thêm thuốc mạnh hơn.

Khi nào phải dùng thuốc uống

Nấm móng, nấm da đầu (đặc biệt ở trẻ em), nấm lan rộng nhiều vùng, hoặc không đỡ sau khi bôi đúng cách thường cần thuốc uống. Các thuốc này phải do bác sĩ kê sau khi xác định đúng là nấm, vì có thể ảnh hưởng gan và tương tác với nhiều thuốc khác (thuốc mỡ máu, thuốc chống đông, một số thuốc tim mạch). Đừng mua theo lời mách hay dùng "đơn của người quen".

Ba thứ không nên bôi

• Kem có corticoid (các tuýp phối hợp "trị ngứa, nấm, chàm" bán tràn lan): ban đầu thấy đỡ ngứa, đỡ đỏ, nhưng corticoid làm nấm phát triển mạnh hơn, tổn thương biến dạng mất bờ điển hình (gọi là "nấm ẩn"), da mỏng, rạn. Rất nhiều ca nấm bẹn kéo dài cả năm có nguồn gốc từ đây.
• Thuốc bôi sát trùng mạnh, cồn iod đậm đặc bôi lên vùng bẹn, bìu: gây bỏng rát, viêm da kích ứng chồng lên nấm.
• Lá cây giã đắp, "thuốc gia truyền" không rõ thành phần: chưa có bằng chứng đủ tin cậy là diệt được nấm, lại dễ gây viêm da tiếp xúc, nhiễm khuẩn; một số sản phẩm trôi nổi bị phát hiện có trộn corticoid.

Phòng tái phát trong sinh hoạt hằng ngày

• Tắm xong lau khô kỹ bẹn, kẽ chân, nếp dưới ngực trước khi mặc đồ. Lau chân sau cùng, hoặc dùng khăn riêng cho chân.
• Đồ lót cotton, rộng vừa; thay ngay khi đẫm mồ hôi. Khi bị nấm bẹn, đi tất trước rồi mới mặc quần lót để không kéo nấm từ chân lên.
• Có hai đôi giày thay phiên cho khô; tất cotton thay hằng ngày; đi dép ở phòng tắm chung, bể bơi.
• Không dùng chung khăn tắm, bấm móng, quần áo. Giặt khăn, đồ lót ở nước nóng nếu có thể và phơi nắng khô hẳn.
• Chó mèo có mảng rụng lông tròn: đưa đi thú y, vì người trong nhà có thể bị lây lại.
• Chữa dứt điểm nấm móng chân nếu bị nấm kẽ chân, nấm bẹn tái đi tái lại.
• Người tiểu đường: kiểm soát đường huyết, kiểm tra bàn chân mỗi tối.

Khi nào cần đi khám

Hãy đến bác sĩ da liễu nếu:

• Đã bôi thuốc kháng nấm đúng cách 2 tuần mà không đỡ, hoặc lan rộng hơn.
• Tổn thương ở da đầu (rụng tóc thành mảng, có vảy, mủ) — nhất là ở trẻ em, vì thuốc bôi không đủ.
• Vùng nấm sưng đau, chảy mủ, có vệt đỏ lan, kèm sốt: có thể đã bội nhiễm vi khuẩn.
• Bạn có tiểu đường, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, điều trị ung thư, nhiễm HIV.
• Móng biến dạng, đổi màu nhiều móng, hoặc có vệt đen dọc móng (cần loại trừ nguyên nhân khác ngoài nấm).
• Không chắc có phải nấm không: vảy nến, chàm, vảy phấn hồng, bạch biến nhìn qua dễ nhầm với nấm hoặc lang ben, và cách chữa hoàn toàn khác.

Bác sĩ thường cạo một ít vảy da soi dưới kính hiển vi — thủ thuật nhanh, không đau, giúp tránh dùng thuốc sai.

Nguồn tham khảo

• NHS (Anh) — các trang về ringworm, athlete's foot, fungal nail infection, pityriasis versicolor: nhs.uk
• Hội Da liễu Hoa Kỳ (American Academy of Dermatology): aad.org
• CDC — Fungal diseases: cdc.gov
• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu