Không nên chủ quan khi bị khàn tiếng: khàn quá 3 tuần cần nội soi thanh quản

Khàn tiếng vài ngày sau cảm cúm, hò hét hay hát karaoke thường do viêm thanh quản cấp và tự hết trong 1–2 tuần nếu cho giọng nghỉ. Khàn tiếng kéo dài trên 3 tuần, nhất là ở người hút thuốc hoặc uống rượu nhiều, thì phải đi khám tai mũi họng để nội soi thanh quản — vì ung thư thanh quản giai đoạn sớm biểu hiện gần như chỉ bằng khàn tiếng, và lúc đó chữa khỏi được với tỷ lệ cao. Khàn tiếng kèm khó thở, thở rít, ho ra máu hay khó nuốt thì khám ngay.

Giọng nói được tạo ra thế nào và vì sao bị khàn

Trong thanh quản có hai dây thanh — hai nếp niêm mạc mềm. Khi thở, chúng mở ra; khi nói, chúng khép lại sát nhau và rung lên nhờ luồng khí từ phổi đẩy lên, hàng trăm lần mỗi giây. Giọng trong khi hai dây thanh khép kín, mềm mại và rung đều. Bất cứ thứ gì làm dây thanh sưng nề, có khối u nhỏ, cứng lại hoặc một bên không cử động được đều khiến giọng khàn, rè, hụt hơi, nhanh mệt khi nói.

Khàn tiếng cấp (dưới 2–3 tuần)

• Viêm thanh quản do virus: đi kèm hoặc sau cảm lạnh, cúm; có thể mất tiếng hẳn 1–2 ngày. Không cần kháng sinh.
• Dùng giọng quá mức: cổ vũ bóng đá, hát karaoke, giảng bài cả ngày khi đang cảm. Dây thanh sưng nề, có khi chảy máu dưới niêm mạc — giọng mất đột ngột giữa lúc la to là dấu hiệu nên khám sớm.
• Hít khói, hoá chất kích ứng, không khí quá khô.
• Thuốc hít corticoid trị hen, COPD: có thể gây khàn tiếng và nấm họng nếu không súc miệng sau khi hít.

Với khàn tiếng cấp mà không có dấu hiệu nặng, chăm sóc giọng (ở phần sau) là đủ. Nếu sau 3 tuần chưa trở lại bình thường thì không còn gọi là "khàn tiếng do cảm" nữa.

Khàn tiếng kéo dài: các nguyên nhân cần tìm

Tổn thương lành tính ở dây thanh

• Hạt xơ dây thanh ("hạt ca sĩ"): hai nốt nhỏ đối xứng ở hai dây thanh, do va chạm lặp lại. Hay gặp ở giáo viên, người bán hàng, huấn luyện viên, ca sĩ, trẻ hay la hét. Thường điều trị bằng luyện giọng trước, ít khi phải mổ.
• Polyp, nang dây thanh: thường một bên, có thể sau một lần dùng giọng quá sức hoặc chảy máu dây thanh. Nhiều trường hợp cần vi phẫu.
• Phù Reinke: dây thanh phù mọng, giọng trầm khàn hẳn — gặp gần như chỉ ở người hút thuốc lâu năm, nhiều nhất là phụ nữ hút thuốc ("giọng đàn ông"). Bỏ thuốc là bước bắt buộc.
• U nhú thanh quản do virus HPV: có thể ở trẻ em lẫn người lớn, dễ tái phát, có khi gây khó thở.

Trào ngược lên thanh quản

Dịch dạ dày trào lên chạm tới thanh quản làm dây thanh và vùng sau thanh quản viêm đỏ, nề. Người bệnh thường khàn nhẹ buổi sáng, hay đằng hắng, cảm giác vướng — không nhất thiết có ợ nóng. Điều chỉnh ăn uống (ăn tối sớm, bớt rượu bia, đồ chiên, không nằm ngay sau ăn) là phần chính của điều trị; thuốc giảm tiết acid chỉ dùng khi bác sĩ đã đánh giá.

Liệt dây thanh

Dây thần kinh điều khiển dây thanh (thần kinh thanh quản quặt ngược) chạy một đường dài từ cổ xuống ngực rồi vòng lên. Bất cứ tổn thương nào trên đường đi đều có thể làm liệt một bên dây thanh: sau mổ tuyến giáp, mổ cột sống cổ, mổ tim – lồng ngực, u phổi, u trung thất, u thực quản, phình động mạch chủ, hoặc do virus. Giọng khàn kèm hụt hơi, nói không ra tiếng to, sặc khi uống nước. Khàn tiếng mới xuất hiện ở người hút thuốc kèm ho kéo dài, sụt cân cần được chụp phổi chứ không chỉ khám họng.

Ung thư thanh quản

Yếu tố nguy cơ chính là hút thuốc lá (kể cả thuốc lào) và uống rượu; kết hợp cả hai thì nguy cơ tăng lên nhiều lần. Ung thư ở dây thanh thường gây khàn tiếng từ rất sớm, khi khối u còn nhỏ — đây là "lợi thế" hiếm hoi: phát hiện ở giai đoạn này, điều trị bằng xạ trị hoặc phẫu thuật nội soi có thể giữ được giọng và khả năng khỏi bệnh cao. Ngược lại, chờ tới khi có khó thở, khó nuốt, nổi hạch cổ, ho ra máu thì thường đã muộn.

Một tình huống quen thuộc ở phòng khám tai mũi họng: người đàn ông ngoài 50, hút thuốc mấy chục năm, khàn tiếng 3–4 tháng, đã uống hết vài đợt kháng sinh, siro ho, chanh mật ong, ngậm thuốc nam; đến khi người nhà ép đi nội soi mới thấy khối u. Không có loại thuốc nào làm khàn tiếng do ung thư "đỡ" được lâu dài, nên việc giọng không khá lên sau nhiều đợt thuốc chính là tín hiệu phải nội soi.

Nguyên nhân khác

• Suy giáp: giọng trầm, khàn, kèm mệt, tăng cân, sợ lạnh.
• Bệnh thần kinh: Parkinson (giọng nhỏ, đều đều), đột quỵ, nhược cơ.
• Thay đổi theo tuổi: dây thanh teo mỏng ở người già, giọng yếu, run.
• Căng cơ thanh quản do căng thẳng, nói sai cách (rối loạn giọng do căng cơ) — dây thanh không có tổn thương, điều trị bằng luyện giọng.

Nội soi thanh quản: nhanh, không đáng sợ

Nhiều người ngại đi khám vì nghĩ nội soi là "đút ống xuống họng". Thực tế nội soi thanh quản thường dùng một ống soi cứng đặt ở họng miệng hoặc ống mềm nhỏ qua mũi, có xịt tê, mất vài phút, không cần nhịn ăn hay gây mê. Bác sĩ nhìn thấy trực tiếp dây thanh trên màn hình, ghi hình để so sánh lần sau. Nếu có khối nghi ngờ, sẽ sinh thiết để có chẩn đoán chắc chắn. Muốn chuẩn bị trước cách kể triệu chứng và biết nên khám chuyên khoa nào, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám.

Nên ghi sẵn: khàn từ khi nào, liên tục hay lúc có lúc không, nghề nghiệp có dùng giọng nhiều không, số năm hút thuốc và lượng rượu, có từng mổ ở cổ – ngực, đang dùng thuốc hít gì.

Chăm sóc giọng khi đang khàn

• Cho giọng nghỉ: nói ít, nói nhỏ nhẹ bình thường. Không la hét, không hát. Thì thào gắng sức cũng gây căng thanh quản, nên nếu cần nói thì nói nhẹ thay vì rít thì thào.
• Uống đủ nước để dây thanh được làm ẩm; hít hơi nước ấm (cẩn thận bỏng) có thể giúp dễ chịu.
• Hạn chế đằng hắng: mỗi lần đằng hắng là dây thanh đập mạnh vào nhau; thay bằng nuốt nước bọt hoặc uống một ngụm nước.
• Tránh khói thuốc, rượu, cà phê đặc khi giọng đang yếu.
• Người dùng thuốc hít corticoid: súc miệng, súc họng bằng nước sau mỗi lần hít; hỏi bác sĩ về buồng đệm.
• Giáo viên, người làm nghề nói: dùng micro trợ giảng, nghỉ giọng giữa các tiết, học cách thở và phát âm với chuyên viên ngôn ngữ trị liệu nếu khàn tái diễn.
• Kháng sinh không giúp gì cho khàn tiếng do virus hoặc do dùng giọng; chanh, gừng, mật ong chỉ làm dịu họng, không chữa được tổn thương dây thanh.

Khi nào cần đi khám

Khám cấp cứu ngay khi khàn tiếng kèm:

• Khó thở, thở rít, phải ngồi dậy mới thở được.
• Ho ra máu.
• Khó nuốt, nuốt đau nhiều, chảy dãi.
• Khàn sau chấn thương vùng cổ, hoặc sau khi hít khói đám cháy.
• Trẻ nhỏ khàn tiếng kèm ho ông ổng, thở rít.

Đặt lịch khám tai mũi họng và nội soi thanh quản khi:

• Khàn tiếng kéo dài trên 3 tuần, không rõ lý do — đặc biệt người hút thuốc, uống rượu, người trên 40 tuổi.
• Khàn tiếng sau mổ tuyến giáp, mổ cổ – ngực không cải thiện.
• Khàn kèm sụt cân, nổi hạch cổ, đau tai một bên, ho kéo dài.
• Mất giọng đột ngột khi đang la to, hát.
• Người làm nghề dùng giọng bị khàn tái đi tái lại.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh về tai mũi họng
• American Academy of Otolaryngology – Head and Neck Surgery – Hoarseness: enthealth.org
• NHS – Hoarse voice; Laryngeal (larynx) cancer: nhs.uk
• Mayo Clinic – Laryngitis; Vocal cord paralysis: mayoclinic.org