Cách giúp bé làm dịu cơn đau do viêm tai giữa: thuốc giảm đau, chườm ấm và những điều không nên làm

Cách làm dịu cơn đau viêm tai giữa cho bé hiệu quả nhất là dùng thuốc giảm đau hạ sốt thông thường (paracetamol, hoặc ibuprofen với trẻ đủ tuổi) đúng liều theo cân nặng, kết hợp chườm ấm ngoài tai, cho bé bú hoặc uống ở tư thế đầu cao và giữ bé ngủ hơi cao đầu. Cơn đau thường nặng nhất trong 1–2 ngày đầu rồi giảm dần; nhiều trẻ khỏi mà không cần kháng sinh. Không nên nhỏ dầu, nước muối hay bất cứ thứ gì vào tai khi chưa được bác sĩ khám màng nhĩ.

Bài này tập trung vào việc giúp bé bớt đau trong lúc bệnh. Cơ chế bệnh, khi nào cần kháng sinh và biến chứng có ở bài viêm tai giữa ở trẻ em và người lớn.

Vì sao viêm tai giữa đau đến thế

Sau một đợt cảm, sổ mũi, vòi nhĩ — ống nhỏ nối tai giữa với họng — bị phù nề và tắc. Dịch và mủ ứ lại trong khoang tai giữa phía sau màng nhĩ, đẩy màng nhĩ căng phồng ra. Màng nhĩ có rất nhiều đầu dây thần kinh, nên khi bị căng thì đau dữ dội, nhất là khi bé nằm xuống (áp lực vùng đầu tăng) và khi bú, mút (áp lực trong tai thay đổi).

Điều này giải thích vì sao nhiều bé đang chơi bình thường ban ngày nhưng khóc thét khi nằm ngủ, và vì sao có bé bỏ bú dù đói.

Nhận ra bé đang đau tai

Trẻ lớn sẽ nói "đau tai". Trẻ nhỏ chưa nói được thì cha mẹ để ý:

• Quấy khóc nhiều hơn khi nằm, đặc biệt về đêm; bế đứng lên thì dịu hơn.
• Bú vài hơi rồi nhả ra khóc, hoặc chỉ chịu bú một bên.
• Kéo, dụi, đập vào tai (dấu hiệu này đơn lẻ không chắc chắn — trẻ mọc răng cũng hay kéo tai).
• Sốt, thường xuất hiện sau vài ngày sổ mũi.
• Giật mình, không phản ứng với tiếng gọi bên tai đau.
• Chảy dịch vàng hoặc mủ ra ống tai — thường lúc này màng nhĩ đã thủng nhỏ, bé có thể đột nhiên bớt đau.

Thuốc giảm đau: nền tảng của việc làm dịu

Dù bé có cần kháng sinh hay không, giảm đau luôn là bước đầu tiên theo khuyến cáo của các hội nhi khoa. Kháng sinh, nếu được kê, cũng phải 1–2 ngày mới làm giảm đau; trong thời gian đó bé cần thuốc giảm đau.

• Paracetamol: dùng được cho trẻ nhỏ; liều tính theo cân nặng, không theo tuổi. Dùng theo nhãn sản phẩm hoặc hỏi dược sĩ, chú ý khoảng cách giữa các lần uống và tổng số lần trong ngày.
• Ibuprofen: giảm đau và giảm viêm tốt, nhưng không dùng cho trẻ dưới 3 tháng tuổi và không dùng khi bé nôn nhiều, tiêu chảy, uống kém có nguy cơ mất nước, hoặc đang nghi sốt xuất huyết. Liều cũng theo cân nặng và nhãn thuốc.

Những lỗi hay gặp khiến thuốc "không ăn thua":

• Chỉ cho uống khi sốt, còn khi bé đau mà không sốt thì không cho — thuốc giảm đau dùng được cả khi không sốt.
• Dùng thìa ăn cơm để đong thay vì xi lanh, cốc đong đi kèm — liều sai lệch nhiều.
• Cho uống cùng lúc hai sản phẩm đều chứa paracetamol (ví dụ một gói hạ sốt và một siro cảm có paracetamol) — nguy cơ quá liều, hại gan.
• Không cho uống trước giờ ngủ, để bé đau tỉnh dậy giữa đêm rồi mới xử lý.

Mẹo thực tế: nếu bé hay đau tăng về đêm, cho một liều giảm đau trước giờ ngủ (khi đã đủ khoảng cách với liều trước) để bé ngủ được giấc đầu.

Những cách không dùng thuốc giúp bé dễ chịu hơn

Chườm ấm ngoài tai

Khăn mềm thấm nước ấm, vắt thật ráo, đặt lên vành tai và vùng sau tai 10–15 phút. Thử nhiệt độ trên cổ tay mình trước. Một số trẻ lại thích chườm mát hơn; để bé chọn. Không dùng túi chườm nóng, chai nước nóng cho trẻ nhỏ vì nguy cơ bỏng, và không để bé ngủ với túi chườm.

Bú và uống ở tư thế đầu cao

Bế bé hơi dựng đứng khi bú mẹ hoặc bú bình thay vì nằm ngửa bú. Tư thế này giảm áp lực trong tai và giảm sữa trào vào vòi nhĩ. Nếu bé bỏ bú vì đau, cho uống giảm đau trước bữa bú khoảng 30 phút. Chia bữa nhỏ, nhiều lần. Trẻ lớn có thể nhai thức ăn mềm, uống nước bằng ống hút; động tác nuốt giúp vòi nhĩ mở ra một chút.

Kê cao đầu khi ngủ

Với trẻ lớn, thêm gối mỏng. Với trẻ dưới 1 tuổi, không kê gối trong nôi vì nguy cơ ngạt; thay vào đó có thể nâng nhẹ đầu nệm từ bên dưới hoặc để bé ngủ trên tay, trên ngực người lớn đang thức trong giai đoạn đau nhất. Nằm nghiêng về phía tai không đau.

Hút mũi, rửa mũi

Mũi thông thì vòi nhĩ dễ thông hơn. Nhỏ nước muối sinh lý vào mũi (không phải vào tai) rồi hút nhẹ trước khi bú và trước khi ngủ.

Đánh lạc hướng

Nghe nhạc, xem sách tranh, được bế đi lại — không chữa bệnh nhưng giúp trẻ chịu đau tốt hơn, nhất là trong khoảng chờ thuốc ngấm.

Những thứ không nên nhỏ vào tai bé

Lời khuyên cũ trên mạng như "nhỏ nước muối sinh lý để làm sạch tai viêm", "nhỏ dầu ô liu", "nhỏ sữa mẹ", "nhỏ nước tỏi" cần được sửa lại:

• Viêm tai giữa xảy ra phía sau màng nhĩ. Thứ nhỏ vào ống tai không tới được ổ viêm khi màng nhĩ còn nguyên.
• Nếu màng nhĩ đã thủng (tai chảy dịch), chất lỏng không vô khuẩn có thể đi thẳng vào tai giữa, gây nhiễm trùng thêm; một số dung dịch còn có thể gây hại cho tai trong.
• Cha mẹ không thể tự nhìn thấy màng nhĩ có thủng hay không.

Thuốc nhỏ tai giảm đau có bán ở hiệu thuốc chỉ nên dùng khi bác sĩ đã soi tai và xác nhận màng nhĩ nguyên vẹn; hiệu quả của chúng cũng chỉ ở mức vừa phải. Khi tai chảy mủ, chỉ lau sạch phần dịch chảy ra ở cửa tai bằng bông khô, không ngoáy sâu vào trong, và đưa bé đi khám.

Bao lâu thì bé hết đau

Ở đa số trẻ, đau giảm rõ trong 2–3 ngày đầu, dù dùng kháng sinh hay chỉ theo dõi. Bác sĩ có thể chọn "chờ và theo dõi" 48–72 giờ với trẻ từ 6 tháng tuổi bị nhẹ, chỉ dùng thuốc giảm đau, và hẹn khám lại hoặc kê sẵn đơn kháng sinh để dùng nếu bé không đỡ. Tai có thể còn ù, nghe kém nhẹ vài tuần do dịch chưa hết; điều này thường tự cải thiện.

Khi nào cần đi khám

Đưa bé đi khám ngay hoặc đi cấp cứu nếu:

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt từ 38°C trở lên.
• Sưng, đỏ, đau vùng xương sau tai, vành tai bị đẩy vểnh ra trước.
• Cổ cứng, li bì, khó đánh thức, co giật, nôn nhiều.
• Méo miệng, mắt nhắm không kín một bên.
• Đau đầu dữ dội, chóng mặt đi loạng choạng (ở trẻ lớn).

Đi khám trong ngày hoặc ngày hôm sau nếu:

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi nghi đau tai.
• Sốt từ 39°C trở lên, hoặc đau dữ dội dù đã dùng thuốc giảm đau đúng liều.
• Tai chảy dịch, chảy mủ, chảy máu.
• Đã 48–72 giờ mà không đỡ, hoặc đỡ rồi lại nặng lên.
• Bé bỏ bú, uống kém, ít tiểu.

Hẹn khám tai mũi họng nếu bé bị nhiều đợt trong năm, hoặc sau đợt bệnh mà bé vẫn có vẻ nghe kém, nói chậm hơn bạn cùng tuổi.

Nguồn tham khảo

• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) — healthychildren.org
• NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) — nhs.uk
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) — cdc.gov
• Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Anh (NICE) — nice.org.uk
• Bộ Y tế Việt Nam, hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tai mũi họng