Cách gội đầu bằng bồ kết: nấu đúng, xả sạch và những điều cần biết

Gội đầu bằng bồ kết là làm sạch da đầu bằng saponin – chất tạo bọt tự nhiên có trong vỏ quả bồ kết. Cách làm đúng gồm ba bước: nướng quả cho thơm và giòn, nấu hoặc hãm lấy nước, rồi gội kỹ da đầu và xả thật sạch. Bồ kết làm sạch dầu và bụi khá tốt, nhưng bằng chứng về chuyện "trị gàu, chống rụng, làm đen tóc" còn rất hạn chế, và nước bồ kết dính vào mắt thì xót, đỏ không kém dầu gội hoá chất.

Bài này đi từ chuyện tóc mọc ra sao, đến cách nấu một nồi nước bồ kết vừa đủ dùng, những lỗi hay gặp (bết tóc, ngứa, xót mắt), và lúc nào nên thôi tự xoay xở để đi khám da liễu.

Hiểu sợi tóc trước khi chọn cách gội

Phần tóc bạn chải, gội, ủ hằng ngày là keratin đã sừng hoá – về mặt sinh học là mô chết. Nó không "hấp thu dưỡng chất" theo nghĩa nuôi sống. Thứ gội và ủ có thể làm được với thân tóc chỉ là làm sạch, làm trơn lớp biểu bì tóc, giảm rối và giảm gãy khi chải. Phần sống là nang tóc nằm dưới da đầu, được nuôi bằng máu – tức là bằng ăn uống, nội tiết, giấc ngủ và tình trạng sức khoẻ chung.

Mỗi sợi tóc đi qua ba pha: pha mọc kéo dài vài năm, pha chuyển tiếp vài tuần, rồi pha nghỉ khoảng vài tháng trước khi rụng. Vì thế rụng một ít tóc mỗi ngày là bình thường; Học viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD) nêu mức khoảng 50–100 sợi/ngày. Ngày gội đầu, bạn thấy nhiều tóc trong bồn hơn đơn giản vì những sợi đã rụng sẵn được gột ra một lượt.

Hệ quả thực tế: không loại nước gội nào, kể cả bồ kết, "kích thích mọc tóc" được nếu nguyên nhân rụng nằm bên trong cơ thể. Thứ bồ kết làm được là giữ da đầu sạch, bớt bết, bớt mùi – và với nhiều người như vậy là đủ.

Bồ kết có gì, làm được gì, chưa chứng minh được gì

Quả bồ kết (Gleditsia) chứa saponin. Saponin là chất hoạt động bề mặt tự nhiên: lắc với nước sẽ tạo bọt, kéo được dầu và bụi ra khỏi da đầu. Bọt bồ kết ít và mịn hơn dầu gội công nghiệp, nên nhiều người cảm thấy tóc "nhẹ" và ít khô hơn sau khi gội.

Cách nướng và nấu nước bồ kết

Chuẩn bị quả

• Chọn quả bồ kết khô, vỏ nâu sẫm, không mốc. Quả mua ở chợ đôi khi còn ẩm – phơi thêm vài nắng cho giòn.
• Nướng trên bếp than hoặc chảo khô lửa nhỏ đến khi dậy mùi thơm, vỏ hơi phồng. Đừng để cháy đen: phần cháy chỉ làm nước đắng và bẩn.
• Bẻ hoặc đập dập, trữ trong hũ kín, nơi khô ráo. Thấy mốc trắng hoặc xanh là bỏ cả mẻ.

Nấu nước gội

1. Cho bồ kết đã nướng vào một túi vải sạch có dây rút. Lượng dùng tuỳ tóc: tóc ngắn khoảng 3–4 quả, tóc dày dài ngang lưng khoảng một nắm tay.
2. Đun với 1,5–2 lít nước khoảng 5–10 phút, hoặc đổ nước sôi vào ngâm 15–20 phút như pha trà. Muốn thơm thì thêm vài cây sả đập dập, vỏ bưởi tươi bóp cho ra tinh dầu – cho vào sau cùng để mùi không bay hết.
3. Pha thêm nước nguội đến khi đủ ấm để dội lên da tay mà không thấy nóng.
4. Bóp túi vải cho ra hết nước màu vàng nâu – đó là phần chứa saponin.

Gội

1. Làm ướt tóc bằng nước thường trước.
2. Cúi đầu xuống, nhắm mắt, một tay dội nước bồ kết, tay kia dùng đầu ngón tay (không dùng móng) xoa da đầu 3–5 phút. Chú ý vùng đỉnh đầu và sau gáy – nơi dầu tích nhiều nhất.
3. Gội lần hai nếu tóc rất bết.
4. Xả thật kỹ bằng nước sạch, nước mát hoặc âm ấm. Phần lớn chuyện "gội bồ kết bị ngứa, bết" là do xả chưa sạch.

Nước bồ kết có sả, hoa, vỏ bưởi là một môi trường tốt cho vi khuẩn. Nấu xong dùng trong ngày, đừng để qua đêm ở nhiệt độ phòng.

Nước xả chanh, giấm và dầu dừa – dùng thế nào cho khỏi hại

Nhiều người xả lại bằng nước pha chanh hoặc giấm táo để tóc trơn hơn. Lý do là môi trường hơi chua giúp lớp biểu bì tóc nằm phẳng, bớt rối. Điều quan trọng là pha loãng: khoảng nước cốt nửa quả chanh hoặc một thìa canh giấm táo trong một chậu nước, dội lên rồi xả lại bằng nước sạch. Đừng dùng chanh nguyên chất hay giấm trắng đậm đặc – vừa xót da đầu, vừa làm tóc khô.

Một lưu ý ít người biết: nước cốt chanh (đặc biệt chanh ta, chanh xanh) dính trên da rồi ra nắng có thể gây bỏng rộp và thâm do phản ứng quang hoá. Vì vậy xả chanh xong phải rửa sạch trán, gáy, cổ và tay trước khi ra ngoài.

Dầu dừa thoa ít lên ngọn tóc khi tóc còn hơi ẩm giúp bớt rối và chẻ ngọn. Với người da đầu dầu hoặc hay có gàu, tránh thoa dầu lên chân tóc vì dễ bết và có thể làm gàu nặng hơn.

Ai nên cân nhắc, ai không hợp

• Hợp: người tóc thường hoặc hơi dầu, da đầu khoẻ, muốn giảm bớt hoá chất tạo bọt và hương liệu.
• Thử thận trọng: người da đầu nhạy cảm, từng dị ứng mỹ phẩm. Thử trước: chấm nước bồ kết lên vùng da sau tai, để 24–48 giờ; đỏ, ngứa, rát thì không dùng.
• Không nên tự gội cho trẻ nhỏ: trẻ hay mở mắt, nước bồ kết vào mắt rất xót. Nếu vẫn muốn dùng, pha thật loãng và che mắt bé.
• Không phải giải pháp cho: gàu dày bám thành mảng, da đầu đỏ bong vảy, rụng tóc từng mảng tròn, rụng tóc nhiều kéo dài.

Bài cũ khuyên dùng nước bồ kết rửa mặt và dùng túi bã bồ kết thay xà phòng tắm. Với da mặt, đặc biệt da mụn hay da nhạy cảm, đây không phải ý hay: saponin có thể làm khô và kích ứng, lại dễ vào mắt. Rửa mặt bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ vẫn an toàn hơn.

Gội bao lâu một lần

Không có con số chung. Da đầu dầu, ra mồ hôi nhiều, làm việc ngoài trời ở khí hậu nóng ẩm có thể cần gội hằng ngày hoặc cách ngày. Tóc khô, xoăn có thể 2–3 lần/tuần là đủ. Nguyên tắc: gội khi da đầu bết, ngứa hoặc có mùi. Gội bằng bồ kết không có nghĩa là phải gội ít đi.

Khi nào nên dừng và hỏi bác sĩ

Dừng gội bồ kết và đi khám da liễu nếu gặp một trong các tình huống sau:

• Da đầu đỏ, rát, nổi mụn nước hoặc chảy dịch sau khi gội – có thể là viêm da tiếp xúc.
• Nước bồ kết vào mắt, đã rửa bằng nước sạch liên tục 10–15 phút mà vẫn đỏ, đau, nhìn mờ hoặc sợ ánh sáng.
• Gàu dày, vảy vàng bám chặt, lan ra trán, sau tai, cánh mũi – thường là viêm da dầu hoặc vảy nến, cần điều trị đúng.
• Rụng tóc thành từng mảng tròn nhẵn, hoặc tóc thưa rõ rệt trong vài tháng.
• Rụng tóc kèm mệt mỏi, sụt cân, rối loạn kinh nguyệt, sau sinh, sau sốt cao, hoặc sau khi bắt đầu một loại thuốc mới – nguyên nhân nằm ở bên trong (tuyến giáp, thiếu sắt, nội tiết, thuốc).

Với gàu thông thường, dầu gội trị gàu bán tự do có chứa ketoconazole, kẽm pyrithione, selenium sulfide hoặc acid salicylic có hiệu quả đã được kiểm chứng. Dùng theo hướng dẫn trên nhãn hoặc hỏi dược sĩ; có thể dùng xen kẽ với bồ kết.

Nguồn tham khảo

• Học viện Da liễu Hoa Kỳ (American Academy of Dermatology – AAD): thông tin về rụng tóc, gàu và chăm sóc da đầu – aad.org
• NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh): thông tin về gàu, viêm da dầu và rụng tóc – nhs.uk
• Mayo Clinic: rụng tóc – nguyên nhân và khi nào cần khám – mayoclinic.org