Cây atiso đỏ (bụp giấm): công dụng chữa bệnh thật đến đâu và ai cần cẩn thận
Trà đài hoa atiso đỏ có thể giúp hạ huyết áp nhẹ, còn các lời khen chống ung thư, chữa xơ vữa chủ yếu từ thí nghiệm. Bài viết hướng dẫn uống đúng và chỉ ra ai cần cẩn thận.
Atiso đỏ thực ra là cây bụp giấm (Hibiscus sabdariffa), không cùng loài với atiso xanh làm trà mát gan. Công dụng có bằng chứng rõ nhất của trà đài hoa atiso đỏ là giúp hạ huyết áp ở mức nhẹ, theo một số thử nghiệm nhỏ trên người; các lời khen như chống ung thư, chữa xơ vữa, chữa sỏi thận chủ yếu dựa trên thí nghiệm ống nghiệm và động vật. Đây là thức uống tốt nếu pha ít đường, nhưng không thay được thuốc huyết áp, và có vài nhóm người cần cẩn thận.
Atiso đỏ, bụp giấm, hibiscus: một cây, nhiều tên
Cây cao 1,5–2 m, thân tím nhạt, lá có răng cưa, hoa vàng hồng mọc ở nách lá. Phần được dùng là đài hoa màu đỏ sẫm, dày, mọng, bao quanh quả. Miền Bắc gọi atiso đỏ, miền Nam gọi bụp giấm, quốc tế gọi roselle hay hibiscus tea. Đài hoa thu hoạch trong khoảng hai, ba tuần sau khi hoa nở, khi còn mềm, rồi phơi khô hoặc dùng tươi làm mứt, siro.
Atiso xanh (Cynara scolymus) là cây khác hẳn, dùng lá và bông làm trà, có nghiên cứu riêng về gan, mỡ máu. Hai loại hay bị lẫn trong quảng cáo "trà atiso mát gan". Về atiso xanh và các cây "mát gan" khác, xem bài cây thuốc Nam hỗ trợ giải độc gan.
Trong đài hoa atiso đỏ có gì
- Anthocyanin: sắc tố đỏ, có hoạt tính chống oxy hoá. Đây là lý do đài hoa được dùng làm màu thực phẩm tự nhiên.
- Axit hữu cơ (citric, malic, axit hibiscus): tạo vị chua.
- Một ít vitamin C, chất xơ hoà tan (pectin), khoáng chất.
Hạt chứa dầu và đạm, ở một số nước được dùng làm thức ăn, nhưng ở Việt Nam ít ai dùng.
Từng lời khen: bằng chứng đến đâu
| Công dụng hay được nói | Bằng chứng hiện có | Kết luận thực tế |
|---|---|---|
| Hạ huyết áp | Một số thử nghiệm nhỏ trên người tăng huyết áp nhẹ, uống trà vài tuần, cho thấy huyết áp giảm vài mmHg; các tổng quan đánh giá chất lượng nghiên cứu còn hạn chế | Có thể hỗ trợ cùng với giảm muối, vận động; không thay thuốc |
| Giảm mỡ máu, đường huyết | Kết quả không đồng nhất giữa các nghiên cứu | Chưa đủ để khuyên dùng vì mục đích này |
| Kháng khuẩn, kháng nấm | Chủ yếu thí nghiệm trong ống nghiệm | Không dùng thay kháng sinh, thuốc trị nấm |
| Chống ung thư | Thí nghiệm trên tế bào, chuột | Không có bằng chứng trên người |
| Chữa xơ vữa động mạch, bệnh tim | Không có thử nghiệm lâm sàng chứng minh | Lời quảng cáo vượt quá dữ liệu |
| Lợi tiểu, chữa sỏi thận | Có tác dụng lợi tiểu nhẹ; chưa chứng minh làm tan sỏi | Sỏi thận cần khám để biết loại sỏi, kích thước |
| "Mát gan, giải nhiệt" | Không phải khái niệm đo được | Là thức uống giải khát chua mát, thế thôi |
Ai cần cẩn thận khi uống trà atiso đỏ
- Người đang dùng thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu: trà có thể cộng thêm tác dụng hạ áp. Nếu uống đều hằng ngày, đo huyết áp tại nhà để phát hiện tụt áp (chóng mặt khi đứng dậy). Đã có báo cáo trà hibiscus làm thay đổi nồng độ trong máu của một số thuốc; người dùng nhiều thuốc nên hỏi dược sĩ.
- Người tiểu đường: bản thân đài hoa ít đường, nhưng siro, mứt, trà ngâm đường thì rất nhiều đường.
- Phụ nữ mang thai: một số dữ liệu trên động vật cho thấy ảnh hưởng tới nội tiết và tử cung; nên tránh dạng đậm đặc, chiết xuất, viên nang khi mang thai. Một cốc nước giải khát pha loãng thỉnh thoảng thường không phải vấn đề, nhưng không uống như thuốc.
- Người viêm loét dạ dày, trào ngược: vị chua có thể làm ợ nóng tăng. Uống sau bữa ăn, pha loãng.
- Răng: đồ uống chua uống nhâm nhi cả ngày làm mòn men răng. Uống trong bữa hoặc dùng ống hút, súc miệng nước lọc sau đó.
- Người có bệnh thận nặng: hỏi bác sĩ trước khi uống đều các loại trà thảo mộc.
Chuyện ngâm đường cho trẻ uống "phòng rôm sảy, táo bón"
Bài cũ khuyên cho trẻ uống atiso đỏ ngâm đường hằng ngày để phòng rôm sảy, mụn nhọt, táo bón. Điểm cần sửa: đài hoa ngâm đường là đồ ngọt. Siro hay mứt atiso đỏ thường có tỉ lệ đường ngang với lượng đài hoa. Cho trẻ uống mỗi ngày là thêm đường tự do, tăng nguy cơ sâu răng, thừa cân. Rôm sảy phòng bằng mặc thoáng, tắm mát; táo bón ở trẻ cải thiện bằng rau, trái cây, nước lọc, vận động.
Thỉnh thoảng cho trẻ uống một cốc pha loãng, ít đường thay nước ngọt đóng chai là lựa chọn tốt hơn. Không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi.
Cách pha trà atiso đỏ hợp lý
- Lấy một nhúm nhỏ đài hoa khô (khoảng 1–2 thìa canh) cho một cốc nước sôi khoảng 250 ml.
- Hãm 5–10 phút tới khi nước đỏ trong, chắt ra.
- Uống nóng hoặc để lạnh. Nếu cần ngọt, thêm rất ít đường hoặc pha cùng vài lát gừng, sả, quế cho dậy mùi thay vì thêm đường.
- Một, hai cốc mỗi ngày là mức người ta thường dùng trong các nghiên cứu về huyết áp. Không cần uống nhiều hơn.
Chọn đài hoa khô màu đỏ sẫm, không mốc, không có mùi lạ; mua nơi có nhãn rõ ràng. Dược liệu phơi kém dễ nhiễm nấm mốc. Đài hoa tươi rửa kỹ, có thể nấu canh chua thay me, làm mứt ít đường.
Dùng atiso đỏ khi đang bị tăng huyết áp
Người huyết áp cao có thể đưa trà atiso đỏ vào thói quen hằng ngày như một phần của chế độ ăn, cùng với các việc có hiệu quả lớn hơn nhiều: ăn bớt muối và nước mắm, ăn nhiều rau, giảm cân nếu thừa cân, đi bộ đều, bớt rượu. Ghi huyết áp tại nhà mỗi sáng tối trong vài tuần đầu. Nếu huyết áp xuống thấp hơn mục tiêu, báo bác sĩ để chỉnh thuốc, không tự bỏ thuốc.
Khi nào nên dừng / hỏi bác sĩ
- Chóng mặt, choáng khi đứng dậy, mệt lả sau khi bắt đầu uống trà đều đặn, nhất là khi đang dùng thuốc huyết áp.
- Ợ chua, đau thượng vị tăng.
- Nổi mẩn, ngứa, sưng môi sau khi uống (dị ứng, hiếm gặp).
- Đang mang thai, cho con bú, chuẩn bị phẫu thuật, hoặc đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc.
- Huyết áp đo tại nhà thường xuyên từ 140/90 mmHg trở lên: cần khám, không tự chữa bằng trà.
Hỏi đáp nhanh
Atiso đỏ và atiso xanh có giống nhau không?
Không. Atiso đỏ là bụp giấm, dùng đài hoa; atiso xanh là cây khác, dùng lá và bông. Công dụng và nghiên cứu của hai loại khác nhau.
Uống trà atiso đỏ có thay được thuốc huyết áp không?
Không. Mức hạ huyết áp ghi nhận trong nghiên cứu là nhỏ. Trà chỉ có thể hỗ trợ bên cạnh thuốc và thay đổi lối sống.
Mỗi ngày uống bao nhiêu thì vừa?
Một đến hai cốc trà pha từ đài hoa khô là mức thường dùng. Uống nhiều hơn không chứng minh được lợi ích thêm.
Mứt atiso đỏ có tốt cho sức khoẻ không?
Mứt là đồ ngọt, lượng đường cao. Ăn như món tráng miệng thỉnh thoảng, không coi là thuốc.
Bà bầu uống trà atiso đỏ được không?
Nên tránh dạng đậm đặc, chiết xuất, viên uống. Muốn uống thường xuyên thì hỏi bác sĩ sản khoa.
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Y học bổ sung và tích hợp Quốc gia Hoa Kỳ (NCCIH) – Hibiscus: nccih.nih.gov
- Mayo Clinic – High blood pressure, chế độ ăn hỗ trợ: mayoclinic.org
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – khuyến nghị về đường tự do và tăng huyết áp: who.int
- Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – mục Bụp giấm
