Bài thuốc dân gian từ hạt muồng (quyết minh tử): dùng được gì, cần tránh gì

Hạt muồng (thảo quyết minh, quyết minh tử) có tác dụng nhuận tràng do chứa nhóm chất anthraquinon, nên dùng cho táo bón ngắn ngày là có cơ sở. Các công dụng khác trong bài thuốc dân gian như hạ huyết áp, an thần, sáng mắt, chữa quáng gà hay viêm thị thần kinh chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và nghiên cứu trên động vật. Trà hạt muồng rang uống thay nước hằng ngày cũng không hẳn vô hại, và những bệnh mắt trong danh sách cũ phần lớn cần bác sĩ nhãn khoa chứ không phải bát thuốc sắc.

Hạt muồng là hạt gì, đừng nhầm với hạt nào

Quyết minh tử là hạt của cây muồng ngủ (Senna tora hoặc Senna obtusifolia), cây thân thảo mọc hoang ven đường, quả dài mảnh, hạt hình thoi màu nâu bóng. Hạt bán ở chợ thường đã rang (sao) để pha trà, có mùi thơm như cà phê.

Có ba nhầm lẫn cần tránh:

• Muồng trâu (Senna alata) là cây khác, lá to, thường dùng trị hắc lào, táo bón; xem bài cây muồng trâu.
• Muồng hòe, cốt khí muồng (Senna occidentalis): hạt trông khá giống. Ở Ấn Độ đã có những đợt trẻ em bị tổn thương gan, cơ, não, có ca tử vong, liên quan đến ăn hạt cây này. Tự hái hạt muồng ngoài bãi hoang để pha trà vì thế không an toàn nếu không chắc nhận đúng cây.
• Thạch quyết minh trong bài thuốc cũ là vỏ bào ngư, không phải hạt muồng.

Cơ chế và tác dụng: biết gì chắc, gì chưa chắc

Theo kinh nghiệm cổ truyền, hạt sống nhuận tràng mạnh hơn, hạt sao kỹ thì tác dụng nhuận tràng giảm. Đó là lý do trà hạt muồng rang được nhiều người uống hằng ngày mà không đi ngoài nhiều; nhưng mỗi mẻ rang một khác, nên có người uống vẫn bị đau bụng, đi phân lỏng.

Uống trà hạt muồng hằng ngày: rủi ro cần biết

• Phụ thuộc thuốc nhuận tràng: nhóm anthraquinon dùng kéo dài có thể làm ruột "lười", phải tăng liều mới đi ngoài được.
• Mất nước, hạ kali: nếu đi ngoài phân lỏng nhiều lần; nguy hiểm hơn ở người cao tuổi, người dùng thuốc lợi tiểu, thuốc tim (digoxin).
• Gan: nhóm anthraquinon trong một số dược liệu (như hà thủ ô đỏ) đã được ghi nhận gây tổn thương gan. Dữ liệu riêng cho hạt muồng còn ít; người có bệnh gan nên tránh dùng kéo dài.
• Có thai, cho con bú, trẻ nhỏ: không nên dùng như thuốc nhuận tràng.
• Tương tác: có thể cộng thêm tác dụng với thuốc hạ áp, thuốc tiểu đường; dùng chung với thuốc nhuận tràng khác dễ tiêu chảy.

Nếu bạn thích vị trà hạt muồng rang, một hai cốc loãng thỉnh thoảng thường không có vấn đề với người khỏe. Điều nên tránh là uống thay nước cả ngày, nhiều tháng liền, với niềm tin "mát gan, hạ áp".

Xem lại các bài thuốc trong danh sách cũ

Táo bón lâu ngày ở người cao tuổi

Bài "30 g hạt muồng sao, hãm với nước, thêm mật ong, chia 2 lần" có thể giúp đi ngoài được trong vài ngày. Nhưng táo bón kéo dài ở người cao tuổi nên xử lý theo thứ tự: uống đủ nước, thêm rau, khoai, yến mạch, trái cây, đi bộ hằng ngày; nếu vẫn táo, hỏi dược sĩ về thuốc nhuận tràng thẩm thấu hoặc tạo khối, nhóm thường dùng được lâu dài an toàn hơn thuốc kích thích. Rất quan trọng: táo bón mới xuất hiện sau tuổi 50, đi ngoài ra máu, phân nhỏ dẹt, sụt cân là dấu hiệu cần khám tiêu hóa, có thể cần nội soi đại tràng. Tham khảo lịch tầm soát theo tuổi để biết bạn đã đến tuổi tầm soát ung thư đại trực tràng chưa.

Cháo hạt muồng, cúc hoa cho người tăng huyết áp

Ăn một bát cháo không hại gì, nhưng không thể thay thuốc hạ áp. Tình huống hay gặp: người bệnh thấy uống trà hạt muồng "đầu nhẹ hẳn" rồi tự giảm thuốc; huyết áp lên lại mà không có triệu chứng, cho đến khi có biến cố. Nếu muốn dùng, hãy giữ nguyên thuốc, đo huyết áp tại nhà đều đặn và báo bác sĩ.

Hạt muồng, mạch môn, liên tâm cho người khó ngủ

Đây là bài tương đối nhẹ. Tuy vậy, khó ngủ kéo dài nên xem lại thói quen: cà phê, trà buổi chiều, màn hình trước khi ngủ, giờ ngủ thất thường, ngáy và ngưng thở khi ngủ.

Các bài trị mắt: đau mắt đỏ, mắt mờ, quáng gà, viêm thị thần kinh, loét giác mạc

Đây là nhóm cần sửa mạnh nhất. Một số bệnh trong danh sách là cấp cứu nhãn khoa:

• Loét giác mạc do thiếu vitamin A, quáng gà: cần bổ sung vitamin A theo chỉ định của bác sĩ và điều trị giác mạc; chậm trễ có thể mù vĩnh viễn, nhất là ở trẻ suy dinh dưỡng.
• Viêm thị thần kinh: nhìn mờ nhanh, đau khi đảo mắt, màu sắc nhạt đi. Cần khám ngay, có khi là dấu hiệu đầu tiên của bệnh thần kinh khác.
• "Mắt mờ cộm, dần dần không nhìn được": có thể là đục thủy tinh thể, glôcôm, bệnh võng mạc do tiểu đường. Glôcôm làm mất thị lực không hồi phục, phát hiện sớm thì giữ được mắt.
• Mắt đỏ kèm đau nhức nhiều, nhìn mờ, nhìn đèn thấy quầng, nhức đầu, buồn nôn: có thể là glôcôm góc đóng cơn cấp, cần đi cấp cứu mắt.

Đau mắt đỏ thông thường (viêm kết mạc do virus) thường tự khỏi trong một đến hai tuần; giữ vệ sinh, rửa tay, không dùng chung khăn. Không đắp, nhỏ nước lá hay nước thuốc tự chế vào mắt.

Các bài phối nhiều vị (quyết minh tử với hoàng cầm, thạch cao, toàn yết, xuyên khung…)

Đây là đơn thuốc của thầy thuốc đông y, có vị có độc như toàn yết (bọ cạp). Không nên tự bốc theo bài báo; nếu muốn dùng, hãy khám ở cơ sở y học cổ truyền có giấy phép để được kê theo thể trạng.

Khi nào cần đi khám

• Mắt đau nhức, nhìn mờ đột ngột, sợ ánh sáng, nhìn thấy quầng sáng: đi khám mắt ngay trong ngày.
• Nhìn kém về đêm, mắt khô, có đốm trắng trên lòng trắng mắt ở trẻ nhỏ.
• Đau đầu dữ dội đột ngột, huyết áp đo được rất cao (từ 180/120 mmHg trở lên), yếu tay chân, nói khó: cấp cứu.
• Táo bón kéo dài trên ba tuần mới xuất hiện, kèm đi ngoài ra máu, sụt cân, đau bụng.
• Tiêu chảy, mệt lả, chuột rút khi đang uống hạt muồng hoặc trà nhuận tràng.
• Vàng da, nước tiểu sẫm khi đang dùng thảo dược kéo dài.

Nguồn tham khảo

• Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) — LiverTox, nhóm dược liệu chứa anthraquinon.
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — thiếu vitamin A và bệnh mắt ở trẻ em: who.int.
• NHS (Anh) — táo bón, thuốc nhuận tràng, glôcôm: nhs.uk.
• Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) — dấu hiệu cấp cứu mắt.
• Bộ Y tế Việt Nam — Dược điển Việt Nam, mục Quyết minh tử.