Bài thuốc chữa cơ thể mệt mỏi, đau nhức: dùng sau khi đã loại trừ bệnh
Mệt mỏi kèm đau nhức khắp người có thể chỉ do quá sức, nhưng cũng có thể là sốt xuất huyết, viêm khớp hay đau đa cơ dạng thấp. Bài viết giúp phân biệt trước khi dùng bài thuốc bồi bổ.
Mệt mỏi kèm đau nhức khắp người có thể chỉ do thiếu ngủ, làm việc quá sức hay sau một đợt cảm, và sẽ tự hết sau vài ngày nghỉ ngơi. Nếu tình trạng kéo dài quá 2–3 tuần hoặc đi kèm sốt, sụt cân, cứng khớp buổi sáng, yếu cơ thì cần đi tìm bệnh trước, rồi mới tính tới bài thuốc bồi bổ. Các bài thuốc cổ truyền "bổ khí huyết, trừ phong thấp" có thể làm người dễ chịu hơn, nhưng cũng có thể che mất một bệnh cần chữa sớm và có vị gây tương tác với thuốc đang dùng.
Bài thuốc cổ truyền chia "thể" đau nhức thế nào
Y học cổ truyền giải thích đau người, nhức mỏi là do "khí không hành, huyết không thông", kèm phong, hàn, thấp xâm nhập. Các bài thuốc hay được chép lại thường chia bốn thể:
| Thể | Mô tả theo sách | Vị chính hay gặp |
|---|---|---|
| Phong thấp | Đau khắp mình từ lưng xuống gối, ống chân | Khương hoạt, phòng phong, hoàng kỳ, bạch truật, nhân sâm |
| Hoả uất | Đau nhức nửa trên, từ thắt lưng trở xuống không đau | Sài hồ, chi tử, bạch thược, đương quy |
| Khí huyết hư | Mệt không chịu được, đau lúc có lúc không | Đương quy, hoàng kỳ, nhục quế, tần giao |
| Đàm thấp | Nặng nề, uể oải, người hay phù | Bán hạ, phục linh, ý dĩ, quế chi, nhân sâm |
Cách phân thể này có ích trong khám y học cổ truyền trực tiếp, khi thầy thuốc bắt mạch, xem lưỡi, hỏi kỹ. Chép bài thuốc rồi tự xếp mình vào "thể" nào theo vài dòng mô tả thì dễ sai, và quan trọng hơn: cùng một mô tả "đau khắp người, mệt không chịu được" có thể ứng với nhiều bệnh rất khác nhau.
Những bệnh hay trốn sau câu "mệt mỏi, đau nhức khắp người"
Danh sách các bệnh gây mệt kéo dài nói chung có ở bài 10 căn bệnh làm bạn thấy mệt mỏi kéo dài. Ở đây chỉ nói tới những bệnh mà đau nhức nổi bật ngang với mệt, vì chúng hay bị gán là "phong thấp" và chữa bằng thuốc sắc:
Đau nhức kèm sốt: nghĩ tới nhiễm trùng trước
Sốt xuất huyết, cúm, sốt virus đều gây đau mỏi cơ, đau sau hốc mắt, mệt rã rời. Ở vùng có sốt xuất huyết, người đau nhức kèm sốt không nên tự dùng aspirin, ibuprofen hay các thuốc giảm đau chống viêm vì làm tăng nguy cơ chảy máu. Paracetamol theo nhãn là lựa chọn an toàn hơn, và cần theo dõi các dấu hiệu nặng.
Người trên 50 tuổi, cứng đau vai và hông mỗi sáng
Bệnh đau đa cơ dạng thấp gây đau, cứng hai vai, cổ, hông, nặng nhất lúc ngủ dậy, có khi không tự mặc được áo. Bệnh đáp ứng tốt với điều trị nhưng cần bác sĩ chẩn đoán. Một số người kèm viêm động mạch thái dương: đau đầu một bên thái dương, đau hàm khi nhai, nhìn mờ. Nhìn mờ trong bối cảnh này là cấp cứu vì có thể mất thị lực vĩnh viễn.
Cứng khớp buổi sáng quá 30 phút, khớp nhỏ sưng hai bên
Ngón tay, cổ tay sưng, cứng mỗi sáng, kèm mệt, sốt nhẹ là gợi ý viêm khớp dạng thấp. Bệnh này phá huỷ khớp trong vài năm đầu nếu không điều trị thuốc chống thấp. Uống thuốc sắc "trừ phong thấp" nhiều năm mà không chẩn đoán là kịch bản hay gặp ở phòng khám cơ xương khớp, khi khớp đã biến dạng.
Đau cơ sau khi bắt đầu thuốc mỡ máu
Thuốc nhóm statin có thể gây đau cơ ở một số người. Không tự ngừng thuốc, nhưng nên báo bác sĩ để kiểm tra men cơ và đổi liều hoặc đổi thuốc nếu cần.
Mệt, đau mỏi, chuột rút, tê bì
Có thể do suy giáp, đái tháo đường, thiếu vitamin D, thiếu vitamin B12 (hay gặp ở người ăn chay trường, người dùng metformin lâu năm), rối loạn điện giải. Đây là các xét nghiệm máu đơn giản.
Đau khắp nơi, ngủ không sâu, xét nghiệm bình thường
Đau xơ cơ (fibromyalgia) và trầm cảm đều có thể biểu hiện bằng đau nhức lan toả, mệt, ngủ không hồi phục. Điều trị chủ yếu là vận động tăng dần, ngủ đúng giờ, trị liệu tâm lý, có khi cần thuốc. Thuốc bổ không giải quyết được.
Đau cơ dữ dội, nước tiểu màu nâu sau gắng sức
Sau một buổi tập nặng bất thường, lao động dưới nắng nóng, đau cơ nhiều, cơ sưng cứng, nước tiểu màu nâu như coca là dấu hiệu tiêu cơ vân, có thể gây suy thận cấp. Cần đến viện trong ngày.
Những vị trong bài thuốc cần biết rõ trước khi dùng
- Nhân sâm: có thể gây mất ngủ, hồi hộp, tăng huyết áp ở người nhạy cảm; có thể làm đường huyết thay đổi ở người đang dùng thuốc tiểu đường; có báo cáo tương tác với thuốc chống đông warfarin.
- Cam thảo, chích thảo: dùng nhiều, kéo dài gây giữ muối nước, tăng huyết áp, hạ kali máu. Người tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận nên tránh hoặc hỏi kỹ.
- Bán hạ: dạng sống có độc, gây rát miệng họng, phải qua bào chế. Mua thuốc ở nơi không rõ nguồn khó biết đã bào chế đúng chưa.
- Nhục quế, quế chi: quế loại cassia chứa coumarin, dùng lượng lớn kéo dài có thể hại gan.
- Hoàng kỳ: được xem là "bổ khí", có tác động lên miễn dịch; người mắc bệnh tự miễn, người ghép tạng đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần hỏi bác sĩ.
- Đương quy: có thể làm tăng tác dụng thuốc chống đông, không dùng khi đang mang thai nếu không có chỉ định.
Người đang dùng thuốc huyết áp, tiểu đường, chống đông, thuốc tim mạch nên xem thêm các cặp tương tác hay gặp ở bài tương tác thuốc: những cặp hay gặp trước khi uống thêm thuốc sắc.
Riêng các bài rượu thuốc ngâm để xoa bóp khi đau nhức, những vị độc như phụ tử, mã tiền, thảo ô đã được phân tích ở bài rượu thuốc giảm đau nhức xương khớp.
Ba tuần tự chăm sóc trước khi nghĩ tới thuốc bổ
Với mệt mỏi, đau mỏi người không có dấu hiệu nguy hiểm, chừng ba tuần sau đây thường đủ để biết đó là do lối sống hay do bệnh:
- Ngủ: giờ đi ngủ và thức dậy cố định, đủ 7–8 tiếng. Tắt điện thoại 30 phút trước khi ngủ. Ngáy to, ngừng thở khi ngủ, ngủ dậy vẫn mệt thì nên khám ngưng thở khi ngủ.
- Vận động tăng dần: bắt đầu đi bộ 10–15 phút mỗi ngày, mỗi tuần tăng thêm 5 phút. Nằm nghỉ nhiều khiến cơ yếu và đau mỏi hơn.
- Giãn cơ, chườm ấm: chườm ấm vùng vai gáy, lưng 15–20 phút; xoa bóp, day ấn dọc hai bên cột sống như bài cũ gợi ý là cách dễ chịu, vô hại nếu làm nhẹ tay.
- Ăn uống: đủ bữa, đủ đạm, uống đủ nước; bớt rượu bia, nước tăng lực, cà phê chiều tối.
- Ghi nhật ký: mức mệt, đau theo thang 0–10 mỗi ngày, giờ ngủ, việc đã làm. Nếu sau ba tuần không thay đổi, mang nhật ký này đi khám sẽ giúp bác sĩ rất nhiều.
Thuốc giảm đau không kê đơn như paracetamol có thể dùng ngắn ngày theo nhãn hoặc hướng dẫn của dược sĩ. Không dùng thường xuyên để "chịu đựng" đau nhức hằng ngày mà không đi tìm nguyên nhân.
Nếu vẫn muốn dùng thuốc cổ truyền
- Khám ở cơ sở y học cổ truyền có bác sĩ, mang theo kết quả xét nghiệm và danh sách thuốc đang dùng.
- Không tự ghép bài thuốc từ nhiều nguồn, không tăng liều vì "lâu khỏi".
- Dừng thuốc và đi khám nếu bị vàng da, nước tiểu sẫm, ngứa, phù, hồi hộp, tăng huyết áp.
- Bài thuốc sắc dùng 9–10 ngày mà không đỡ thì cần khám lại, không kéo dài thêm nhiều liệu trình.
Khi nào cần đi khám
Đi cấp cứu nếu đau nhức, mệt kèm: đau ngực, khó thở; yếu liệt nửa người, méo miệng; sốt cao kèm chảy máu chân răng, chấm xuất huyết, đau bụng, nôn nhiều; nước tiểu màu nâu sau gắng sức; đau đầu thái dương kèm nhìn mờ ở người trên 50 tuổi.
Khám trong 1–2 tuần nếu: mệt và đau kéo dài quá 3 tuần; sụt cân không chủ ý; sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi đêm; cứng khớp buổi sáng quá 30 phút; sưng khớp; yếu cơ khi đứng lên khỏi ghế, giơ tay chải đầu; da xanh, hồi hộp khi đi lại.
Hỏi đáp nhanh
Đau nhức khắp người khi trời trở lạnh có phải do "phong thấp" không?
Nhiều người bị thoái hoá khớp, đau cơ mạn thấy đau tăng khi lạnh, ẩm. Giữ ấm, vận động nhẹ giúp đỡ. Nhưng nếu khớp sưng, nóng, cứng buổi sáng kéo dài thì cần khám để loại trừ viêm khớp.
Uống nhân sâm có hết mệt không?
Một số người thấy đỡ mệt, nhưng bằng chứng không mạnh và nhân sâm có tương tác thuốc. Mệt do thiếu máu, suy giáp, tiểu đường, trầm cảm thì nhân sâm không chữa được.
Người già hay đau mỏi có nên uống thuốc bổ thường xuyên không?
Nên xét nghiệm máu cơ bản và rà lại các thuốc đang dùng trước. Người cao tuổi dùng nhiều thuốc cùng lúc là nhóm dễ gặp tương tác nhất khi uống thêm thuốc sắc.
Đau nhức sau sinh có nên uống thuốc sắc không?
Đang cho con bú thì hỏi bác sĩ trước, vì nhiều vị đi được vào sữa. Đau nhức sau sinh thường đỡ dần khi ngủ đủ, ăn đủ, tập lại nhẹ nhàng; đau nhiều ở cổ tay, gót chân nên khám.
Day ấn, xoa bóp có tác dụng thật không?
Xoa bóp giúp giảm căng cơ, dễ chịu và khá an toàn nếu làm nhẹ tay. Không xoa bóp mạnh lên khớp đang sưng nóng hay vùng nghi gãy xương, giãn tĩnh mạch.
Nguồn tham khảo
- NHS (Anh) – Tiredness and fatigue; Polymyalgia rheumatica: nhs.uk
- Mayo Clinic – Fatigue; Muscle pain: mayoclinic.org
- Trung tâm Y học bổ sung và tích hợp Quốc gia Hoa Kỳ (NCCIH) – thông tin về nhân sâm, cam thảo, hoàng kỳ
- Bộ Y tế Việt Nam – hướng dẫn chẩn đoán và điều trị sốt xuất huyết Dengue
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): who.int
