5 phương pháp tránh thai an toàn: chọn cách nào hợp với hoàn cảnh của bạn
Không có biện pháp tránh thai tốt nhất cho mọi người. Hiệu quả thật ngoài đời của 5 nhóm phương pháp và cách chọn theo từng giai đoạn.
Phương pháp tránh thai "an toàn" là phương pháp vừa hiệu quả, vừa phù hợp với sức khỏe và hoàn cảnh của từng người – không có một cách tốt nhất cho tất cả. Năm nhóm thường dùng là bao cao su, thuốc tránh thai, vòng tránh thai (dụng cụ tử cung), que cấy – thuốc tiêm, và các biện pháp tự nhiên như xuất tinh ngoài. Trong đó vòng và que cấy hiệu quả cao nhất khi dùng thực tế, còn bao cao su là cách duy nhất vừa tránh thai vừa giảm nguy cơ bệnh lây qua đường tình dục.
Bài này không lặp lại bảng so sánh chung (đã có ở bài Những cách tránh thai cơ bản chị em nên biết) mà đi theo từng tình huống cụ thể: bạn đang ở giai đoạn nào thì nên cân nhắc cách nào.
Hiệu quả thật khi dùng ngoài đời
Hiệu quả của biện pháp tránh thai được tính bằng tỷ lệ phụ nữ có thai sau một năm sử dụng. Có hai con số: dùng "hoàn hảo" và dùng "thực tế" (có quên, có sai). Con số thực tế mới là thứ bạn nên nhìn. Theo bảng tổng hợp của CDC Hoa Kỳ, số có thai sau một năm sử dụng thực tế xấp xỉ:
| Biện pháp | Có thai / 100 phụ nữ / năm (dùng thực tế) |
|---|---|
| Que cấy | Dưới 1 |
| Vòng nội tiết, vòng tránh thai chứa đồng | Dưới 1 |
| Triệt sản nam, nữ | Dưới 1 |
| Thuốc tiêm | Khoảng 4 |
| Thuốc uống hằng ngày | Khoảng 7 |
| Bao cao su nam | Khoảng 13 |
| Màng chắn âm đạo | Khoảng 17 |
| Xuất tinh ngoài | Khoảng 20 |
| Tính ngày (nhận biết khả năng sinh sản) | Dao động rất rộng, từ vài đến hơn 20 tùy cách làm |
Thấy ngay: thuốc uống và bao cao su rất hiệu quả nếu dùng đúng mọi lần, nhưng ngoài đời người ta quên uống, đeo bao muộn, bao tuột. Vòng và que cấy không phụ thuộc trí nhớ nên chênh lệch giữa "hoàn hảo" và "thực tế" gần như không có.
Chọn theo từng hoàn cảnh
Mới có bạn tình, chưa xét nghiệm, chưa muốn có con
Bao cao su là bắt buộc vì chỉ nó giảm được nguy cơ HIV, lậu, chlamydia, giang mai và phần nào HPV, herpes. Nhưng vì hiệu quả tránh thai thực tế chỉ ở mức trung bình, nhiều bác sĩ khuyên dùng "hai lớp": bao cao su cộng thêm một biện pháp hiệu quả cao (thuốc, que cấy, vòng). Nếu bao rách hoặc quên dùng, uống thuốc tránh thai khẩn cấp càng sớm càng tốt – cách dùng đúng có trong bài Sử dụng thuốc tránh thai khẩn cấp như thế nào là đúng.
Vợ chồng ổn định, muốn giãn khoảng cách sinh vài năm
Thuốc uống hằng ngày phù hợp với người có nếp sinh hoạt đều, nhớ uống cùng giờ. Nếu hay quên, đi ca, hay đi công tác, vòng tránh thai hoặc que cấy là lựa chọn ít rắc rối hơn: đặt một lần dùng được nhiều năm, tháo ra là khả năng có thai trở lại nhanh. Vòng chứa đồng không có nội tiết – hợp với người không muốn hoặc không dùng được hormone; nhược điểm là kinh có thể nhiều hơn, đau bụng kinh hơn trong vài tháng đầu. Vòng nội tiết thường làm kinh ít đi.
Sau sinh, đang cho con bú
- Cho con bú hoàn toàn (bú mẹ ngày đêm, không ăn thêm), chưa có kinh trở lại và con dưới 6 tháng tuổi: bản thân việc cho bú có tác dụng tránh thai khá cao (phương pháp cho bú vô kinh). Chỉ cần một trong ba điều kiện mất đi là phải dùng biện pháp khác.
- Thuốc tránh thai phối hợp (có estrogen) không nên dùng trong những tuần đầu sau sinh vì tăng nguy cơ huyết khối và có thể giảm sữa; bác sĩ thường đề nghị thuốc chỉ có progestin, que cấy, hoặc vòng.
- Vòng có thể đặt ngay sau sinh hoặc sau vài tuần, tùy cơ sở y tế.
Trên 35 tuổi và có hút thuốc, hoặc có bệnh nền
Thuốc phối hợp có estrogen làm tăng nguy cơ cục máu đông, đột quỵ. Phụ nữ trên 35 tuổi hút thuốc, người bị đau nửa đầu có tiền triệu (nhìn thấy chớp sáng, mờ mắt trước cơn đau), từng bị huyết khối, tăng huyết áp chưa kiểm soát, một số bệnh gan, tim – thường không được dùng loại này. Lựa chọn thay thế: vòng chứa đồng, vòng nội tiết, que cấy, thuốc chỉ có progestin. Đây là lý do nên khám trước khi bắt đầu thuốc tránh thai, thay vì mua theo lời bạn bè.
Đã đủ con, chắc chắn không muốn sinh thêm
Triệt sản nam (thắt ống dẫn tinh) đơn giản, ít xâm lấn hơn triệt sản nữ và không ảnh hưởng đến cương cứng hay ham muốn. Sau thủ thuật vẫn phải dùng biện pháp khác cho đến khi xét nghiệm tinh dịch xác nhận không còn tinh trùng. Triệt sản nên coi là vĩnh viễn; nếu còn chút phân vân, vòng hoặc que cấy là lựa chọn hiệu quả tương đương mà có thể đảo ngược.
Về màng chắn và xuất tinh ngoài
Màng chắn âm đạo hiện ít phổ biến ở Việt Nam, cần được hướng dẫn cách đặt và phải dùng kèm chất diệt tinh trùng; hiệu quả thực tế thấp hơn các phương pháp hiện đại khác. Bài cũ cho rằng màng chắn "phổ biến với phụ nữ lớn tuổi" – đó là thông tin không phù hợp với thực tế trong nước.
Xuất tinh ngoài: bài cũ nói kéo dài sẽ làm "sức khỏe nam giới bị ảnh hưởng". Không có bằng chứng xuất tinh ngoài gây hại cho nam giới. Vấn đề thật là nó kém tin cậy – dịch trước xuất tinh có thể chứa tinh trùng, và rút ra kịp lúc đòi hỏi kiểm soát mà không phải ai cũng có. Nó cũng không bảo vệ khỏi bệnh lây truyền. Đây là một trong những cách dễ "vỡ kế hoạch" nhất.
Những lỗi làm thuốc tránh thai mất tác dụng
- Quên thuốc: mỗi loại có quy tắc xử lý riêng ghi trong tờ hướng dẫn. Thuốc chỉ có progestin thường "khắt khe" về giờ uống hơn thuốc phối hợp.
- Nôn trong vài giờ sau uống hoặc tiêu chảy nặng: coi như có thể đã quên viên, xử lý theo hướng dẫn và dùng thêm bao cao su.
- Dùng cùng một số thuốc khác: một số thuốc chống động kinh, thuốc điều trị lao rifampicin, thuốc kháng virus, thảo dược cỏ ban (St John's wort) có thể làm giảm hiệu quả thuốc tránh thai nội tiết. Khi được kê thuốc mới, nói với bác sĩ, dược sĩ là bạn đang tránh thai bằng thuốc. Danh sách các cặp thuốc hay gặp có trong bài tương tác thuốc những cặp hay gặp.
- Dùng bao cao su latex với dầu ăn, vaseline, dầu massage: latex dễ rách. Chỉ dùng chất bôi trơn gốc nước hoặc silicon.
Khi nào cần đi khám
- Trước khi bắt đầu thuốc tránh thai nội tiết, nhất là nếu bạn trên 35 tuổi, hút thuốc, đau nửa đầu, huyết áp cao, từng bị huyết khối.
- Đang dùng thuốc phối hợp mà đau, sưng một bên bắp chân; đau ngực, khó thở đột ngột; đau đầu dữ dội khác thường; nhìn mờ, yếu nửa người: đi cấp cứu ngay.
- Đang đặt vòng mà đau bụng dưới nhiều, sốt, khí hư hôi, đau khi quan hệ, hoặc không sờ thấy dây vòng: khám sớm.
- Trễ kinh khi đang dùng bất kỳ biện pháp nào: thử thai. Có thai khi đang đặt vòng cần khám ngay để loại trừ thai ngoài tử cung.
- Ra máu bất thường kéo dài nhiều tháng sau khi cấy que hoặc đặt vòng.
Hỏi đáp nhanh
Uống thuốc tránh thai lâu năm có gây vô sinh?
Không. Khả năng có thai thường trở lại trong vài tháng sau khi ngừng. Riêng thuốc tiêm có thể làm chậm có thai trở lại lâu hơn.
Người chưa sinh con có đặt vòng được không?
Được, nhiều hướng dẫn quốc tế coi vòng là lựa chọn phù hợp cả với người chưa sinh. Bác sĩ sẽ khám để chọn cỡ và thời điểm phù hợp.
Dùng hai bao cao su chồng lên nhau có an toàn hơn?
Không. Hai lớp cọ xát vào nhau làm bao dễ rách hơn. Dùng một bao, đúng cỡ, đeo từ đầu, đủ bôi trơn.
Thuốc tránh thai khẩn cấp có dùng thường xuyên thay thuốc hằng ngày được không?
Không nên. Nó kém hiệu quả hơn biện pháp đều đặn và dễ làm rối loạn kinh nguyệt. Chỉ dùng khi có sự cố.
Tránh thai bằng tính ngày có đáng tin không?
Hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào chu kỳ đều và việc theo dõi kỹ, kiêng hoặc dùng bao trong ngày dễ thụ thai. Với chu kỳ không đều, sau sinh, tiền mãn kinh thì kém tin cậy.
Nguồn tham khảo
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Tiêu chuẩn y tế đủ điều kiện sử dụng biện pháp tránh thai – who.int
- Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – cdc.gov
- Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) – acog.org
- Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản – moh.gov.vn
- NHS – nhs.uk
