Sử dụng thuốc tránh thai khẩn cấp như thế nào là đúng: uống lúc nào, nôn thì sao, sau đó theo dõi gì

Thuốc tránh thai khẩn cấp dùng đúng là: uống càng sớm càng tốt sau lần quan hệ không được bảo vệ, tốt nhất trong 24 giờ đầu và không quá 72 giờ với loại levonorgestrel (loại phổ biến ở hiệu thuốc Việt Nam), uống đúng như hướng dẫn trên hộp. Thuốc không phá thai, không bảo vệ cho những lần quan hệ sau, và nếu kinh trễ quá 7 ngày so với dự kiến thì phải thử thai. Cách hiệu quả nhất trong 5 ngày sau quan hệ thực ra không phải viên thuốc mà là đặt vòng tránh thai chứa đồng.

Bài này đi thẳng vào các câu hỏi thực tế khi đứng trước quầy thuốc: mua loại nào, uống thế nào, nôn thì sao, đang uống thuốc khác thì sao, và sau đó theo dõi gì. Nếu chị muốn biết những tình huống nào dễ "lỡ" mà không biết mình đang có nguy cơ, xem thêm bài những trường hợp dễ mang thai ngoài ý muốn.

Khi nào cần dùng thuốc tránh thai khẩn cấp

Thuốc dành cho các tình huống "đã lỡ":

• Quan hệ mà không dùng biện pháp nào.
• Bao cao su rách, tuột, hoặc đeo muộn (đã có tiếp xúc trước khi đeo).
• Quên thuốc tránh thai hằng ngày quá mức cho phép theo hướng dẫn của vỉ thuốc, trễ tiêm thuốc tránh thai, vòng tuột.
• Xuất tinh ngoài nhưng không kịp, hoặc tính ngày "an toàn" sai.
• Bị cưỡng ép quan hệ. Trường hợp này nên đến cơ sở y tế ngay: ngoài tránh thai khẩn cấp còn cần xét nghiệm, dự phòng HIV (thuốc PEP phải bắt đầu trong 72 giờ) và hỗ trợ khác.

Các loại đang có và khác nhau ở đâu

Bài cũ trên mạng hay viết "loại 36 giờ" và "loại 72 giờ có tác dụng 5 ngày" — cách nói này gây nhầm. Không có loại levonorgestrel nào "tác dụng 5 ngày". Mốc 72 giờ là giới hạn uống, và hiệu quả giảm dần theo từng giờ chờ đợi. Đừng để đến ngày thứ ba mới mua.

Thuốc hoạt động thế nào — và không làm gì

Levonorgestrel và ulipristal chủ yếu làm trì hoãn hoặc ngăn rụng trứng. Tinh trùng sống được trong đường sinh dục nữ tới khoảng 5 ngày; nếu trứng chưa rụng, thuốc đẩy lùi thời điểm rụng để tinh trùng chết trước khi gặp trứng. Vì thế:

• Nếu trứng đã rụng trước khi uống, thuốc dạng viên kém tác dụng hơn hẳn. Đây là lý do có người uống đúng giờ vẫn có thai. Vòng đồng thì vẫn hiệu quả trong tình huống này.
• Thuốc không phá thai: nếu đã làm tổ, thuốc không làm sảy. Nếu lỡ có thai mà không biết và đã uống, bằng chứng hiện có không cho thấy thuốc gây dị tật cho thai.
• Thuốc không có tác dụng "tránh trước" cho các lần quan hệ sau trong cùng chu kỳ. Ngược lại, vì rụng trứng bị đẩy lùi, những ngày sau khi uống có thể chính là ngày dễ thụ thai. Từ sau khi uống đến kỳ kinh tới, phải dùng bao cao su.

Uống thế nào cho đúng: từng bước

1. Mua ngay, uống ngay. Không cần nhịn đói, không cần đợi buổi tối. Uống với nước lọc.
2. Đọc hướng dẫn trên hộp vì có loại 1 viên và loại 2 viên. Không tự uống gấp đôi để "chắc ăn" — không tăng hiệu quả, chỉ tăng buồn nôn và rối loạn kinh.
3. Nếu nôn trong vòng 3 giờ sau khi uống (áp dụng cho cả levonorgestrel và ulipristal), thuốc có thể chưa kịp hấp thu. Liên hệ dược sĩ hoặc bác sĩ để uống liều khác.
4. Dùng bao cao su cho mọi lần quan hệ đến khi có kinh.
5. Ghi lại ngày uống và ngày dự kiến có kinh để theo dõi.

Cân nặng có ảnh hưởng không?

Một số dữ liệu cho thấy levonorgestrel có thể kém hiệu quả hơn ở người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, khoảng từ 30 trở lên, dù kết quả các nghiên cứu chưa thống nhất. Hướng dẫn của một số nước (như NHS, Anh) gợi ý người cân nặng cao nên cân nhắc vòng đồng hoặc ulipristal, hoặc hỏi dược sĩ về liều levonorgestrel. Đừng vì lý do này mà bỏ không uống: uống vẫn tốt hơn không.

Đang dùng thuốc khác thì sao

Bài cũ liệt kê cả "thuốc hạ sốt, giảm đau, nhuận tràng, thuốc ngủ" là làm giảm tác dụng — điều này không đúng và khiến nhiều người sợ hãi không cần thiết. Paracetamol, ibuprofen thông thường, thuốc nhuận tràng, đa số kháng sinh thông thường không làm hỏng thuốc tránh thai khẩn cấp.

Nhóm thực sự cần lưu ý là các thuốc gây cảm ứng men gan, làm thuốc tránh thai bị chuyển hoá nhanh hơn, ví dụ:

• Rifampicin, rifabutin (thuốc lao).
• Một số thuốc chống động kinh: carbamazepine, phenytoin, phenobarbital, topiramate…
• Một số thuốc điều trị HIV.
• Cỏ ban (St John's wort) trong một số thực phẩm chức năng "an thần".

Nếu đang dùng (hoặc mới ngưng trong vòng 4 tuần) các thuốc này, hãy nói rõ với dược sĩ: thường vòng đồng là lựa chọn tốt nhất, hoặc bác sĩ sẽ chỉnh liều viên uống. Muốn tra nhanh những cặp thuốc hay "đụng" nhau, có thể xem bài tương tác thuốc: những cặp hay gặp.

Ulipristal và thuốc tránh thai hằng ngày

Nếu dùng ulipristal, các viên tránh thai có nội tiết có thể làm giảm tác dụng của nó. Thông thường người dùng được khuyên đợi 5 ngày sau khi uống ulipristal mới bắt đầu (hoặc uống tiếp) thuốc tránh thai hằng ngày, và dùng bao cao su trong thời gian đó. Levonorgestrel thì có thể bắt đầu thuốc hằng ngày ngay. Hỏi lại dược sĩ vì quy tắc cụ thể khác nhau theo loại thuốc hằng ngày.

Tác dụng phụ thường gặp và có hại không

Đa số người dùng không gặp vấn đề gì đáng kể. Có thể có:

• Buồn nôn, mệt, đau đầu, căng ngực, đau bụng dưới nhẹ trong 1–2 ngày.
• Ra máu lấm tấm trong vài ngày sau uống — không phải là kinh nguyệt, cũng không phải dấu hiệu "thuốc đã có tác dụng".
• Kỳ kinh tới đến sớm hơn hoặc trễ hơn, thường trong khoảng một tuần.

"Không được uống quá 2 lần một tháng" có đúng không?

Câu này lan truyền rất rộng nhưng không phải quy tắc y khoa. WHO cho biết dùng lặp lại thuốc tránh thai khẩn cấp không gây hại sức khoẻ lâu dài, không gây vô sinh. Vấn đề thật là: dùng thường xuyên thì kém hiệu quả hơn hẳn so với một biện pháp đều đặn, kinh nguyệt dễ rối loạn, và tốn kém. Nếu một tháng chị phải dùng hai, ba lần, đó là dấu hiệu nên chuyển sang biện pháp lâu dài: thuốc uống hằng ngày, que cấy, vòng, thuốc tiêm. Bài 3 biện pháp tránh thai dễ vỡ kế hoạch nhất có bảng so sánh tỷ lệ có thai giữa các cách.

Sau khi uống: theo dõi gì

• Kinh trễ hơn 7 ngày so với dự kiến: thử thai bằng que.
• Kinh đến nhưng ít bất thường, ngắn bất thường: cũng nên thử thai.
• Que thử chính xác nhất khi thử từ khoảng 3 tuần sau lần quan hệ không bảo vệ. Thử ngay hôm sau là vô ích.
• Thuốc không phòng bệnh lây qua đường tình dục. Nếu lần quan hệ đó với bạn tình mới hoặc không rõ tình trạng, nên đi xét nghiệm (chlamydia, lậu, giang mai, HIV) theo thời điểm bác sĩ hẹn.

Khi nào cần đi khám

• Đau bụng dưới dữ dội, đau lệch một bên, choáng, ngất, đau vai — nhất là khi kinh trễ hoặc thử thai dương tính: cần loại trừ thai ngoài tử cung, đi cấp cứu ngay. Thuốc tránh thai khẩn cấp không gây thai ngoài tử cung, nhưng nếu thuốc thất bại thì vẫn có thể xảy ra.
• Ra máu nhiều (ướt đẫm băng vệ sinh mỗi giờ trong vài giờ liền).
• Kinh trễ quá 7 ngày hoặc que thử dương tính.
• Đã quá 72 giờ nhưng chưa quá 5 ngày: đến phòng khám sản phụ khoa để hỏi về vòng đồng hoặc ulipristal, đừng tự uống levonorgestrel rồi yên tâm.
• Phải dùng thuốc khẩn cấp lặp đi lặp lại: đi khám để chọn biện pháp lâu dài.
• Bị cưỡng ép quan hệ: đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — tài liệu về tránh thai khẩn cấp: who.int
• Bộ Y tế Việt Nam — Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ sinh sản
• NHS (Anh) — Emergency contraception: nhs.uk
• Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG): acog.org
• CDC — U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use: cdc.gov