Những cách tránh thai cơ bản chị em nên biết: so sánh hiệu quả và chọn theo hoàn cảnh

Các cách tránh thai cơ bản gồm: bao cao su, thuốc tránh thai uống hằng ngày, thuốc tiêm, que cấy, vòng tránh thai (vòng đồng hoặc vòng nội tiết), triệt sản nam/nữ, và thuốc tránh thai khẩn cấp để dùng khi đã lỡ. Cách hiệu quả nhất trong đời thực là những cách "đặt một lần, quên đi" như que cấy và vòng; bao cao su là cách duy nhất vừa tránh thai vừa giảm lây bệnh qua đường tình dục. Chọn cách nào phụ thuộc vào giai đoạn cuộc sống của bạn hơn là vào việc cách nào "tốt nhất".

Bài này đi theo hướng thực dụng: mỗi cách hoạt động ra sao, hay hỏng ở đâu, và người ở hoàn cảnh nào nên cân nhắc cách nào.

Bảng so sánh nhanh các biện pháp tránh thai

Con số "dùng thực tế" dưới đây phản ánh cách người ta thật sự dùng (có lúc quên thuốc, đeo bao muộn), lấy theo mức các tổ chức y tế như CDC và WHO thường công bố. Chúng là ước tính làm tròn, mục đích để so sánh giữa các cách với nhau.

Bài cũ viết xuất tinh ngoài "an toàn đến 90%". Con số này sai: dùng ngoài đời, cứ khoảng 5 cặp dùng cách này trong một năm thì 1 cặp có thai. Lý do và những cách dễ hỏng khác đã được phân tích riêng trong bài 3 biện pháp tránh thai dễ vỡ kế hoạch nhất.

Từng biện pháp: hoạt động thế nào, hay hỏng ở đâu

Bao cao su

Bao cao su chặn tinh trùng đi vào âm đạo và giảm tiếp xúc dịch, nên vừa tránh thai vừa giảm lây HIV, lậu, chlamydia. Với các bệnh lây qua da như herpes, HPV, giang mai, bao chỉ che được phần nó phủ lên nên giảm nguy cơ chứ không chặn hết.

Những lỗi làm bao thất bại thường gặp:

• Đeo khi đã "vào" được một lúc, chỉ đeo lúc sắp xuất tinh.
• Không bóp đầu bao để đuổi khí, bao căng và dễ rách.
• Dùng dầu ăn, vaseline, kem dưỡng để bôi trơn: dầu làm hỏng bao cao su loại latex. Chỉ dùng chất bôi trơn gốc nước hoặc silicon.
• Bao để trong ví, cốp xe nắng nóng lâu ngày, quá hạn.
• Rút ra khi dương vật đã mềm, không giữ vành bao, tinh dịch tràn ra.

Thuốc tránh thai uống hằng ngày

Có hai nhóm chính: thuốc phối hợp (có estrogen và progestin) và thuốc chỉ có progestin. Thuốc phối hợp ngăn rụng trứng; thuốc chỉ có progestin chủ yếu làm đặc chất nhầy cổ tử cung và một số loại cũng ngăn rụng trứng. Bài cũ viết "thuốc có nhiều dạng nhưng nên dùng hằng ngày", điều này gây nhầm: không có chuyện chọn uống hằng ngày hay không, mà mỗi loại vỉ có cách uống riêng ghi trên tờ hướng dẫn.

Thuốc hay thất bại vì: quên viên, uống trễ giờ (thuốc chỉ có progestin loại cũ có "khung giờ" rất hẹp), nôn hoặc tiêu chảy nặng trong vài giờ sau uống, hoặc dùng cùng một số thuốc làm giảm tác dụng như một vài thuốc chống động kinh, thuốc điều trị lao rifampicin, cây ban Âu (St John's wort). Khi đang dùng thuốc tránh thai mà được kê thuốc mới, hãy nói với bác sĩ hoặc dược sĩ.

Thuốc phối hợp không phù hợp với một số người: phụ nữ từ 35 tuổi trở lên đang hút thuốc, người đau nửa đầu có tiền triệu (thấy chớp sáng, mờ mắt trước cơn đau), người từng bị huyết khối tĩnh mạch, tăng huyết áp chưa kiểm soát, trong vài tuần đầu sau sinh. Lần đầu dùng thuốc nên được khám và đo huyết áp, không nên tự mua theo lời bạn bè.

Thuốc tiêm và que cấy

Thuốc tiêm tránh thai chứa progestin, tiêm định kỳ theo lịch của loại thuốc. Que cấy là một que nhỏ đặt dưới da cánh tay trong, giải phóng progestin liên tục trong nhiều năm. Cả hai không cần nhớ hằng ngày, phù hợp với người hay quên. Tác dụng phụ hay gặp nhất là kinh nguyệt thay đổi: ra máu lấm tấm thất thường, hoặc mất kinh. Đây thường không nguy hiểm nhưng là lý do nhiều người bỏ dở, nên cần biết trước. Sau khi ngừng tiêm, khả năng có thai có thể trở lại chậm hơn vài tháng so với các cách khác.

Vòng tránh thai

Vòng đồng làm môi trường tử cung bất lợi cho tinh trùng; vòng nội tiết giải phóng progestin tại chỗ. Vòng do nhân viên y tế đặt, mất vài phút, có thể đau quặn khi đặt. Bài cũ nói vòng "không hề gây đau đớn hay ảnh hưởng gì", điều này chưa đúng: vòng đồng thường làm kinh ra nhiều hơn và đau bụng kinh hơn trong vài tháng đầu; vòng nội tiết thì ngược lại, kinh thường ít đi. Hiếm gặp hơn là vòng tụt, thủng tử cung khi đặt, nhiễm trùng trong những tuần đầu.

Vòng không chỉ dành cho người "đã đủ con". Phụ nữ chưa sinh con vẫn có thể đặt vòng nếu bác sĩ khám thấy phù hợp.

Triệt sản

Triệt sản nữ (thắt, cắt hoặc lấy bỏ vòi tử cung) và triệt sản nam (thắt ống dẫn tinh) là cách gần như vĩnh viễn. Thắt ống dẫn tinh ở nam là thủ thuật nhỏ, gây tê tại chỗ, không đụng tới tinh hoàn và không làm thay đổi hormone hay khả năng cương. Lưu ý quan trọng: sau thắt ống dẫn tinh vẫn phải dùng biện pháp khác cho tới khi xét nghiệm tinh dịch xác nhận không còn tinh trùng. Chi tiết về phía nữ có trong bài những vấn đề cần quan tâm khi triệt sản ở nữ.

Thuốc tránh thai khẩn cấp

Đây là phương án dự phòng khi đã quan hệ không bảo vệ hoặc bao bị rách, không phải biện pháp dùng thường xuyên. Có loại cần uống càng sớm càng tốt trong vòng 72 giờ, có loại dùng được tới 120 giờ (5 ngày); dùng theo hướng dẫn trên nhãn hoặc của dược sĩ. Đặt vòng đồng trong vòng 5 ngày sau quan hệ cũng là một cách tránh thai khẩn cấp, và là cách hiệu quả nhất. Thuốc khẩn cấp không gây sảy thai nếu đã có thai từ trước và không bảo vệ cho những lần quan hệ sau trong cùng chu kỳ.

Chọn theo hoàn cảnh: vài tình huống thường gặp

• Mới có người yêu, chưa xét nghiệm, chưa chắc chung thủy hai chiều: bao cao su mỗi lần là bắt buộc, có thể dùng thêm thuốc hoặc que cấy để tránh thai chắc hơn ("bảo vệ kép").
• Vợ chồng trẻ, muốn hoãn có con 1–2 năm: thuốc uống nếu nhớ được, hoặc vòng nội tiết, que cấy nếu hay quên. Muốn có con thì tháo vòng, rút que là khả năng sinh sản quay lại nhanh.
• Vừa sinh, đang cho con bú: thuốc chỉ có progestin, que cấy, vòng đều có thể dùng; thuốc phối hợp thường tránh trong giai đoạn đầu. Cho con bú hoàn toàn chỉ tránh thai được khi đủ cả ba điều kiện: con dưới 6 tháng, bú mẹ hoàn toàn cả ngày lẫn đêm, chưa có kinh lại.
• Đã đủ con, chắc chắn không sinh thêm: vòng dài hạn, que cấy hoặc triệt sản. Nếu chọn triệt sản, phía nam đơn giản và ít rủi ro hơn phía nữ.
• Trên 40 tuổi, kinh bắt đầu thưa: vẫn có thể có thai, cần tránh thai tới khi bác sĩ xác nhận đã mãn kinh.

Khi nào cần đi khám

• Đang dùng thuốc phối hợp mà đau bắp chân một bên kèm sưng, đau ngực, khó thở đột ngột, đau đầu dữ dội khác thường, nhìn mờ: đi cấp cứu ngay.
• Đang có vòng mà đau bụng dưới tăng dần, sốt, khí hư hôi, đau khi quan hệ, hoặc tự sờ không thấy dây vòng.
• Trễ kinh khi đang dùng bất kỳ biện pháp nào: thử thai trước, có thai kèm đau bụng một bên hoặc ra máu cần khám sớm để loại trừ thai ngoài tử cung.
• Ra máu bất thường kéo dài quá 3 tháng sau khi bắt đầu một biện pháp mới.
• Đã quan hệ không bảo vệ với người chưa rõ tình trạng bệnh: ngoài thuốc khẩn cấp, nên tư vấn xét nghiệm bệnh lây qua đường tình dục.

Muốn biết thêm những tình huống "tưởng an toàn" mà vẫn có thai (đang cho con bú, quên thuốc, bao tuột), xem bài những trường hợp dễ mang thai ngoài ý muốn.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – hướng dẫn về biện pháp tránh thai: who.int
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – hiệu quả các biện pháp tránh thai
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản
• NHS (Anh) – Contraception guide: nhs.uk
• Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG)