Bệnh lông quặm: triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị
Lông quặm là lông mi mọc hướng vào trong cọ vào mắt, gây cộm, chảy nước mắt, đỏ mắt và có thể loét giác mạc. Nhổ lông mi chỉ đỡ tạm; muốn hết hẳn thường cần diệt chân lông hoặc mổ quặm.
Lông quặm là tình trạng lông mi mọc hướng vào trong, cọ vào mắt, gây cộm như có cát, chảy nước mắt, đỏ mắt, sợ ánh sáng. Trong y khoa có hai dạng chính: lông xiêu (trichiasis — vài sợi lông mi mọc sai hướng, bờ mi vẫn bình thường) và quặm mi (entropion — cả bờ mi cuộn vào trong kéo hàng lông mi theo). Nhổ lông mi chỉ đỡ tạm; muốn hết hẳn thường cần tiểu phẫu diệt chân lông hoặc mổ quặm. Để lâu, lông mi cào xước giác mạc có thể gây loét, sẹo và giảm thị lực vĩnh viễn.
Tên gọi y khoa: lông xiêu, quặm mi và vài dạng khác
Người dân gọi chung là "lông quặm", nhưng bác sĩ mắt phân biệt vì cách chữa khác nhau:
| Tên | Bản chất | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Lông xiêu (trichiasis) | Một vài hay một cụm lông mi mọc chệch vào trong; vị trí bờ mi bình thường | Sau viêm bờ mi mạn, mắt hột, chấn thương mi |
| Quặm mi (entropion) | Bờ mi lộn vào trong, kéo cả hàng lông mi cọ vào nhãn cầu | Mi dưới ở người lớn tuổi; mi trên sau mắt hột |
| Lông mi thừa hàng (distichiasis) | Có thêm một hàng lông mi mọc từ vị trí bất thường | Thường bẩm sinh |
| Nếp da thừa mi dưới (epiblepharon) | Nếp da đẩy lông mi dựng đứng chạm vào mắt | Trẻ nhỏ người châu Á; nhiều trẻ tự cải thiện khi lớn |
Khi đi khám, nói "bị lông quặm" là đủ; bác sĩ sẽ soi đèn khe để xác định dạng nào, mi trên hay mi dưới, bao nhiêu sợi, giác mạc đã bị tổn thương chưa.
Triệu chứng
- Cảm giác cộm, xốn như có cát, nặng hơn khi chớp mắt.
- Chảy nước mắt liên tục, mắt đỏ.
- Sợ ánh sáng, chói mắt khi ra nắng.
- Nhìn mờ, nhất là khi giác mạc đã bị xước hoặc có sẹo.
- Có ghèn, bờ mi đóng vảy nếu kèm viêm bờ mi hoặc nhiễm trùng.
Người bệnh lâu năm hay có thói quen tự nhổ lông mi bằng nhíp, hoặc dụi mắt liên tục. Ở người già, nhiều người cho rằng "mắt già nên hay chảy nước" mà không biết hàng mi dưới đang cuộn vào trong.
Nguyên nhân
Mắt hột — nguyên nhân kinh điển của quặm mi trên
Bệnh mắt hột do vi khuẩn Chlamydia trachomatis, lây qua tay, khăn mặt dùng chung, ruồi, ở nơi thiếu nước sạch. Nhiễm đi nhiễm lại nhiều năm làm kết mạc mặt trong mi trên thành sẹo, co rút, kéo sụn mi cong lại và lật lông mi vào trong. Quá trình này diễn ra âm thầm hàng chục năm: một người mắc mắt hột thời nhỏ có thể tới tuổi 50–60 mới bị quặm. WHO xếp quặm do mắt hột là một nguyên nhân gây mù có thể phòng tránh được.
Nhờ các chương trình phòng chống mắt hột và điều kiện vệ sinh tốt hơn, bệnh mắt hột ở nước ta đã giảm mạnh, nhưng quặm ở người cao tuổi — hậu quả từ nhiều năm trước — vẫn còn gặp, nhất là ở vùng nông thôn, miền núi.
Lão hoá — quặm mi dưới
Ở người lớn tuổi, dây chằng và cơ giữ mi dưới lỏng ra, bờ mi dưới dễ cuộn vào trong, nhất là khi nhắm chặt mắt. Đây là dạng quặm hay gặp nhất ở người già hiện nay.
Nguyên nhân khác
- Viêm bờ mi mạn tính, chắp lẹo tái phát nhiều lần.
- Bỏng mắt do hoá chất (vôi, axit, kiềm), chấn thương mi mắt.
- Các bệnh gây sẹo kết mạc như hội chứng Stevens–Johnson (sau dị ứng thuốc nặng), pemphigoid mắt.
- Bẩm sinh: lông mi thừa hàng, nếp da thừa mi dưới ở trẻ.
Lông quặm gây hại cho mắt như thế nào
Mỗi ngày mắt chớp hàng nghìn lần; mỗi lần chớp, sợi lông mi như một cây chổi nhỏ quét lên giác mạc. Lâu dần giác mạc bị trầy xước, viêm, rồi loét. Giác mạc loét dễ nhiễm vi khuẩn, nấm; khi lành sẽ để lại sẹo đục — nằm ngay trục nhìn thì thị lực giảm, có khi không hồi phục kể cả sau khi đã mổ quặm. Vì thế mục tiêu là xử lý trước khi giác mạc bị sẹo.
Điều trị: từ nhổ lông mi đến mổ quặm
Nhổ lông mi
Giúp đỡ cộm ngay, có thể làm tạm khi chỉ có vài sợi. Nhưng lông mi mọc lại sau vài tuần, và sợi mọc lại ngắn, cứng có thể còn cọ mạnh hơn. Nếu tự nhổ ở nhà, dùng nhíp sạch, đủ ánh sáng, không chọc vào mắt; nhổ là cách tạm thời, không thay cho việc đi khám.
Diệt chân lông mi
Khi chỉ có ít sợi lông xiêu, bác sĩ có thể đốt điện, laser hoặc áp lạnh chân lông để sợi đó không mọc lại. Thủ thuật làm dưới gây tê tại chỗ, thời gian ngắn; đôi khi phải làm lại vài lần.
Phẫu thuật quặm (mổ quặm)
Khi cả bờ mi cuộn vào trong, cần mổ chỉnh lại bờ mi: xoay bờ mi ra ngoài (với quặm mi trên do mắt hột), hoặc làm chặt và kéo lại mi dưới (với quặm do tuổi già). Mổ thường dưới gây tê tại chỗ, không phải nằm viện lâu. Sau mổ mi có thể sưng, bầm vài ngày; tra thuốc và giữ vệ sinh theo hướng dẫn, tái khám cắt chỉ đúng hẹn. Quặm có thể tái phát sau một thời gian, nhất là quặm do mắt hột, nên cần tái khám khi thấy cộm trở lại.
Biện pháp hỗ trợ trong lúc chờ mổ
- Nước mắt nhân tạo bôi trơn giảm cọ xát (loại không kê đơn, dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ).
- Bác sĩ có thể dùng kính áp tròng băng hoặc băng dính kéo mi tạm thời với quặm mi dưới.
- Thuốc nhỏ mắt có kháng sinh hoặc corticoid chỉ dùng khi bác sĩ kê — tự nhỏ corticoid kéo dài có thể gây tăng nhãn áp, đục thể thuỷ tinh, làm nặng nhiễm nấm giác mạc.
Những việc không nên làm
- Không nhỏ mắt bằng nước lá, sữa mẹ, nước muối tự pha, chanh: dễ nhiễm trùng giác mạc đang trầy.
- Không để "thầy" dân gian rạch, lể, khâu mi mắt ngoài cơ sở y tế.
- Không dụi mắt mạnh; không tự lật mi kéo lông.
Phòng ngừa
Không ngăn được quặm do tuổi già hay bẩm sinh, nhưng phòng được phần lớn quặm do mắt hột và viêm nhiễm:
- Rửa mặt bằng nước sạch mỗi ngày, nhất là cho trẻ em; mỗi người một khăn mặt riêng, giặt phơi nắng.
- Rửa tay trước khi chạm vào mắt.
- Điều trị dứt điểm khi bị đau mắt hột, viêm kết mạc, viêm bờ mi.
- Đeo kính bảo hộ khi làm việc với vôi, hoá chất.
Khi nào cần đi khám
Khám chuyên khoa mắt khi cộm, chảy nước mắt kéo dài, hoặc tự thấy lông mi chạm vào mắt. Đi khám ngay trong ngày nếu có:
- Đau nhức mắt nhiều, nhìn mờ đột ngột.
- Mắt đỏ nhiều, có ghèn mủ, chói sáng dữ dội.
- Thấy đốm trắng trên tròng đen (nghi loét giác mạc).
- Trẻ nhỏ dụi mắt liên tục, chảy nước mắt, sợ ánh sáng.
- Đã mổ quặm mà cộm trở lại, hoặc vết mổ sưng đỏ, chảy mủ.
Hỏi đáp nhanh
Lông quặm có tự hết không?
Ở người lớn hầu như không. Một số trẻ nhỏ có nếp da thừa mi dưới tự cải thiện khi lớn, nhưng vẫn nên khám để bác sĩ kiểm tra giác mạc.
Nhổ lông mi nhiều lần có hại không?
Nhổ không làm hỏng mắt nếu làm sạch sẽ, nhưng lông mọc lại sau vài tuần và có thể cứng hơn. Nếu phải nhổ thường xuyên, nên tính tới diệt chân lông hoặc mổ.
Mổ quặm có đau không, mất bao lâu?
Mổ dưới gây tê tại chỗ nên trong lúc mổ ít đau. Thời gian mổ ngắn, thường về trong ngày; mi sưng bầm vài ngày rồi giảm.
Mổ quặm xong mắt có sáng lại không?
Hết cộm, chảy nước mắt. Nếu giác mạc đã có sẹo đục thì thị lực có thể không hồi phục hoàn toàn — vì vậy nên mổ sớm.
Lông quặm có lây không?
Bản thân lông quặm không lây. Nhưng bệnh mắt hột — nguyên nhân gây quặm — thì lây qua tay, khăn mặt, ruồi.
