Tác hại của bệnh thủy đậu theo từng nhóm người và cách phòng ngừa
Thủy đậu ở trẻ khoẻ thường lành sau 1–2 tuần, nhưng có thể gây biến chứng nặng ở thai phụ, trẻ sơ sinh, người lớn và người suy giảm miễn dịch. Tiêm đủ 2 mũi vắc xin và cách ly đúng thời gian lây là cách phòng hiệu quả nhất.
Thủy đậu (trái rạ) ở trẻ khoẻ mạnh thường lành sau 1–2 tuần, nhưng tác hại thật nằm ở biến chứng: nhiễm trùng da do gãi, viêm phổi, viêm não, và đặc biệt nguy hiểm với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người lớn và người suy giảm miễn dịch. Virus còn nằm lại trong cơ thể suốt đời và có thể tái hoạt thành zona (giời leo) khi về già. Cách phòng hiệu quả nhất là tiêm đủ 2 mũi vắc xin; khi trong nhà có người mắc, cách ly đúng thời gian lây và để ý nhóm người dễ bị nặng.
Tác hại của thủy đậu theo từng nhóm người
| Nhóm | Mức độ và biến chứng cần lo |
|---|---|
| Trẻ em khoẻ mạnh | Thường nhẹ. Biến chứng hay gặp nhất là bội nhiễm vi khuẩn ở nốt mụn do gãi (có thể để sẹo lõm, hiếm khi nhiễm trùng nặng). Ít gặp: viêm phổi, viêm tiểu não (đi loạng choạng), viêm não |
| Thanh thiếu niên, người lớn | Thường nặng hơn trẻ nhỏ: sốt cao, nhiều nốt hơn, nguy cơ viêm phổi thủy đậu cao hơn, nhất là người hút thuốc |
| Phụ nữ mang thai | Mẹ có nguy cơ viêm phổi nặng. Mắc trong nửa đầu thai kỳ có nguy cơ thấp gây hội chứng thủy đậu bẩm sinh (sẹo da, dị tật chi, mắt, não) |
| Trẻ sơ sinh | Nếu mẹ nổi thủy đậu trong khoảng vài ngày trước đến vài ngày sau sinh, bé có thể bị thủy đậu sơ sinh rất nặng vì chưa kịp nhận kháng thể từ mẹ |
| Người suy giảm miễn dịch | Đang hoá trị, dùng corticoid liều cao, ghép tạng, HIV: bệnh có thể lan toả, tổn thương phổi, gan, não |
Câu "trẻ sinh ra từ người mẹ bị thủy đậu có thể bị dị tật" trong bài cũ đúng nhưng dễ gây hoảng: nguy cơ dị tật có thật nhưng thấp, chủ yếu khi mẹ mắc trong khoảng 20 tuần đầu. Thai phụ chưa có miễn dịch mà tiếp xúc người bệnh cần báo bác sĩ sản khoa ngay trong vài ngày, vì có biện pháp dự phòng sau phơi nhiễm và thuốc kháng virus cần dùng sớm.
Thủy đậu lây như thế nào, cách ly bao lâu
- Lây qua đường hô hấp (giọt bắn, không khí) và qua dịch trong mụn nước. Đây là một trong những bệnh dễ lây nhất: người chưa có miễn dịch sống cùng nhà với người bệnh rất dễ mắc.
- Người bệnh lây từ khoảng 1–2 ngày trước khi nổi ban — tức là trước khi biết mình bị — cho đến khi toàn bộ mụn nước đã đóng vảy, thường khoảng 5–7 ngày sau khi nốt đầu tiên xuất hiện.
- Thời gian ủ bệnh sau tiếp xúc khoảng 10–21 ngày.
- Người đang bị zona cũng có thể lây thủy đậu cho người chưa có miễn dịch qua tiếp xúc với dịch mụn nước. Thông tin về zona, xem bài giời leo (zona thần kinh).
Cách ly thực tế: trẻ nghỉ học, người lớn nghỉ làm cho tới khi các nốt đóng vảy hết. Tránh tiếp xúc với thai phụ, trẻ sơ sinh, người đang điều trị ung thư trong thời gian này.
Chăm sóc tại nhà để giảm tác hại
Hạn chế gãi — phòng biến chứng hay gặp nhất
- Cắt ngắn móng tay; trẻ nhỏ có thể đeo bao tay vải mỏng khi ngủ.
- Mặc quần áo cotton rộng, thoáng; giữ phòng mát.
- Thuốc bôi làm dịu ngứa (như calamine) hoặc thuốc kháng histamin uống theo nhãn/dược sĩ cho đúng độ tuổi có thể giúp ngủ được.
Tắm rửa: nên tắm, không kiêng nước
Quan niệm "kiêng gió, kiêng nước" khiến nhiều trẻ bị nhốt trong phòng kín, không tắm cả tuần — da bẩn, mồ hôi nhiều càng ngứa và dễ bội nhiễm. Nên tắm hằng ngày bằng nước ấm, nhẹ nhàng, không chà xát làm vỡ mụn; lau khô bằng cách thấm. Không cần tắm lá; nếu dùng nước lá thì phải đun sôi kỹ và để nguội, vì lá đun sơ sài có thể mang vi khuẩn vào nốt vỡ.
Hạ sốt: chọn đúng thuốc
- Paracetamol theo cân nặng, tuổi trên nhãn hoặc hướng dẫn của dược sĩ là lựa chọn phù hợp.
- Không dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên bị thủy đậu: liên quan hội chứng Reye, tổn thương gan và não nguy hiểm.
- Tránh ibuprofen khi đang bị thủy đậu nếu không có ý kiến bác sĩ: một số hướng dẫn (như NHS) khuyên tránh vì liên quan nhiễm trùng da nặng.
Thuốc kháng virus
Thuốc kháng virus (acyclovir và các thuốc cùng nhóm) không bắt buộc cho mọi trẻ khoẻ, nhưng thường được bác sĩ cân nhắc cho người lớn, thanh thiếu niên, thai phụ, người có bệnh nền, người suy giảm miễn dịch — và hiệu quả nhất khi dùng sớm, trong khoảng 24 giờ đầu sau khi nổi ban. Đây là lý do người thuộc nhóm nguy cơ nên đi khám ngay ngày đầu chứ không đợi xem nặng hay nhẹ.
Để không bị sẹo
- Không nặn, không bóc vảy; để vảy tự bong.
- Nốt bị bội nhiễm (sưng đỏ, có mủ) dễ để sẹo hơn — cần khám để được xử lý.
- Sau khi bong vảy, che nắng vùng da mới để giảm thâm.
- Không bôi kem đánh răng, nghệ tươi, lòng trắng trứng, thuốc đỏ, xanh methylen dày đặc lên nốt — dễ kích ứng, che mất dấu hiệu nhiễm trùng.
Vắc xin thủy đậu: ai nên tiêm, tiêm thế nào
Vắc xin thủy đậu là vắc xin sống giảm độc lực, được dùng từ 12 tháng tuổi. Phác đồ phổ biến hiện nay là 2 mũi; khoảng cách giữa hai mũi phụ thuộc tuổi và loại vắc xin, cơ sở tiêm chủng sẽ hướng dẫn. Một mũi giúp giảm nhiều ca nặng, nhưng hai mũi cho bảo vệ tốt hơn hẳn và giảm các ca "thủy đậu đột phá" nhẹ ở trẻ đã tiêm.
Nên tiêm:
- Trẻ từ 12 tháng trở lên chưa mắc thủy đậu.
- Thanh thiếu niên, người lớn chưa mắc và chưa tiêm, đặc biệt giáo viên mầm non, nhân viên y tế, người chăm trẻ, người sống cùng người suy giảm miễn dịch.
- Phụ nữ dự định mang thai chưa có miễn dịch: tiêm trước và tránh có thai trong thời gian khuyến cáo sau tiêm (thường khoảng 1 tháng). Không nhớ đã mắc chưa thì có thể xét nghiệm kháng thể.
Không tiêm hoặc phải hỏi bác sĩ trước:
- Phụ nữ đang mang thai.
- Người suy giảm miễn dịch nặng, đang hoá trị, dùng corticoid liều cao.
- Người từng dị ứng nặng với vắc xin hoặc thành phần của vắc xin.
- Đang sốt cao, ốm cấp tính: hoãn đến khi khỏi.
Phản ứng sau tiêm thường nhẹ: đau đỏ chỗ tiêm, sốt nhẹ, đôi khi vài nốt ban nhẹ trong vài tuần sau. Người lớn muốn biết mình còn thiếu mũi nào, xem tiêm chủng cho người lớn.
Tiêm sau khi đã tiếp xúc người bệnh
Người chưa có miễn dịch (và không thuộc nhóm chống chỉ định) nếu được tiêm vắc xin trong vòng khoảng 3–5 ngày sau tiếp xúc có thể phòng bệnh hoặc làm bệnh nhẹ hơn. Thai phụ, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch không tiêm được vắc xin thì bác sĩ có thể cân nhắc globulin miễn dịch đặc hiệu — cần liên hệ cơ sở y tế sớm.
Khi nào cần đi khám
Đi cấp cứu ngay nếu người bị thủy đậu có:
- Khó thở, thở nhanh, ho nhiều, đau ngực.
- Lừ đừ, li bì, co giật, lú lẫn, đau đầu dữ dội, cổ cứng, đi loạng choạng.
- Nốt chảy máu, ban xuất huyết, chảy máu chân răng, tiểu ra máu.
- Vùng da quanh nốt sưng đỏ lan nhanh, rất đau, nóng; sốt cao trở lại sau khi đã hạ.
- Nôn nhiều, không uống được, dấu hiệu mất nước ở trẻ.
Đi khám trong ngày nếu:
- Người bệnh là trẻ dưới 1 tuổi, thai phụ, người lớn, người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.
- Thai phụ, mẹ sắp sinh hoặc vừa sinh, người suy giảm miễn dịch đã tiếp xúc người bị thủy đậu hoặc zona.
- Nốt ở mắt, mắt đỏ đau.
- Sốt kéo dài quá 4 ngày hoặc trên 39 độ khó hạ.
Hỏi đáp nhanh
Bị thủy đậu một lần rồi có bị lại không?
Hiếm khi mắc lại thủy đậu. Nhưng virus ngủ yên trong hạch thần kinh và có thể tái hoạt thành zona sau nhiều năm.
Đã tiêm vắc xin mà vẫn bị thủy đậu là sao?
Có thể xảy ra, nhất là khi chỉ tiêm 1 mũi. Bệnh thường nhẹ hơn rõ: ít nốt, ít sốt. Người bệnh vẫn lây nên vẫn cần cách ly.
Bị thủy đậu có cần kiêng ăn gì không?
Không có thực phẩm nào phải kiêng. Ăn đồ mềm, uống đủ nước; nếu có nốt trong miệng thì tránh đồ chua, cay, nóng cho đỡ rát.
Thủy đậu có để lại sẹo vĩnh viễn không?
Phần lớn nốt lành không để sẹo. Sẹo lõm thường do gãi, bóc vảy hoặc bội nhiễm.
Có nên cho trẻ chơi với bạn bị thủy đậu để "mắc luôn cho xong"?
Không. Biến chứng không đoán trước được, và vắc xin cho miễn dịch mà không kèm rủi ro đó.
