Tác dụng chữa bệnh của rau húng quế: bằng chứng thật, hạt é và lưu ý khi dùng thuốc chống đông

Rau húng quế là rau thơm giàu vitamin K, có carotenoid và tinh dầu, ăn như rau gia vị thì tốt và an toàn cho đa số người. Các "tác dụng chữa bệnh" hay được nhắc như chống ung thư, bảo vệ gan, hạ đường huyết, kháng khuẩn chủ yếu đến từ thí nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên chuột với chiết xuất đậm đặc, chưa có bằng chứng húng quế chữa được bệnh nào ở người. Điều thực sự đáng biết hơn là ba chuyện: người uống thuốc chống đông cần ăn đều tay, hạt é phải ngâm nở hẳn mới ăn, và rau ăn sống phải rửa đúng cách.

"Rau húng" là cây nào?

Ở Việt Nam, chữ "húng" dùng cho nhiều cây khác họ, khác chất. Bài cũ trên trang này gộp chung tất cả nên dễ gây hiểu lầm. Bài này nói về húng quế; các loại còn lại có đặc điểm riêng:

Húng chanh được dùng cho ho, rát họng nhiều hơn; xem bài công dụng của húng chanh. Hương nhu tía có một số nghiên cứu nhỏ trên người, được bàn riêng trong bài tác dụng của cây hương nhu tía.

Húng quế có gì về mặt dinh dưỡng

• Vitamin K: húng quế thuộc nhóm rau thơm có hàm lượng vitamin K cao. Một nắm lá ăn kèm bát phở đã góp một phần đáng kể nhu cầu cả ngày.
• Carotenoid (tiền vitamin A), một ít vitamin C, canxi, sắt, mangan. Vì mỗi bữa chỉ ăn vài gam nên phần đóng góp khoáng chất không lớn.
• Tinh dầu: thành phần chính thường là linalool, estragol (methyl chavicol), eugenol, tỷ lệ thay đổi theo giống. Húng quế Việt Nam, Thái Lan có mùi hồi rõ thường giàu estragol.
• Hợp chất phenol như acid rosmarinic, acid caffeic, có hoạt tính chống oxy hoá trong phòng thí nghiệm.

Năng lượng gần như không đáng kể. Giá trị lớn nhất của húng quế trong bữa ăn là làm món rau, món canh ngon hơn, giúp ăn được nhiều rau và bớt nêm mặn.

Nhìn lại các "tác dụng chữa bệnh" của bài cũ

Ba lưu ý thực tế quan trọng hơn mọi "tác dụng"

1. Đang uống thuốc chống đông kháng vitamin K: ăn đều tay

Người uống warfarin hoặc acenocoumarol (thường dùng sau thay van tim, rung nhĩ, huyết khối) được bác sĩ chỉnh liều theo chỉ số INR. Vitamin K trong rau làm giảm tác dụng của nhóm thuốc này. Vấn đề không nằm ở chuyện ăn húng quế, mà ở chỗ ăn thất thường: tuần này ăn vài đĩa rau thơm, tuần sau bỏ hẳn, INR sẽ lên xuống theo.

• Giữ lượng rau xanh, rau thơm tương đối đều giữa các tuần.
• Không đột ngột ăn rất nhiều (ví dụ làm sốt pesto cả hũ, ép nước húng uống) hoặc bỏ hẳn.
• Đổi chế độ ăn thì báo bác sĩ để kiểm tra INR.

Người dùng nhóm thuốc chống đông thế hệ mới không phụ thuộc vitamin K như vậy, nhưng vẫn nên hỏi bác sĩ về chiết xuất, tinh dầu, thực phẩm chức năng. Bảng những cặp tương tác thuốc hay gặp có thêm ví dụ về thuốc chống đông với thực phẩm.

2. Hạt é: ngâm nở hẳn, đừng ăn khô

Hạt é chính là hạt của cây húng quế. Vỏ hạt có lớp chất nhầy hút nước, trương lên nhiều lần thể tích. Đây vừa là ưu điểm (chất xơ hoà tan, giúp no, giúp đi ngoài dễ) vừa là rủi ro:

• Ngâm hạt trong nước ít nhất 10–15 phút, đến khi mỗi hạt có lớp áo trắng trong bao quanh. Ăn hạt khô hoặc mới ngâm sơ, hạt có thể nở trong họng, thực quản, gây nghẹn.
• Trẻ nhỏ, người già nuốt khó, người từng bị hẹp thực quản nên thận trọng, cho ăn lượng ít, theo dõi khi ăn.
• Bắt đầu từ lượng nhỏ, uống đủ nước. Ăn nhiều đột ngột dễ đầy bụng, chướng hơi.
• Chất xơ nhầy có thể làm chậm hấp thu thuốc uống cùng lúc. Nên uống thuốc cách xa thời điểm ăn hạt é khoảng hai giờ.
• Người tiểu đường: hạt é không thay thuốc. Ly chè hay nước hạt é bán sẵn thường nhiều đường, tác dụng có lợi của chất xơ bị lượng đường xoá mất.

3. Rau ăn sống: rửa đúng cách

Rau thơm ăn sống, trong đó có húng quế, từng được ghi nhận là nguồn lây trong một số vụ ngộ độc thực phẩm ở nhiều nước. Lá húng có lông, có nếp, đất và trứng ký sinh trùng dễ bám.

1. Nhặt bỏ lá úa, dập; cắt bỏ phần gốc.
2. Rửa dưới vòi nước chảy, xoè từng ngọn, rửa kỹ mặt dưới lá.
3. Ngâm nước muối loãng hay dung dịch "rửa rau" không thay được bước rửa nước chảy; chất tẩy rửa bát đĩa thì không dùng.
4. Rửa lần cuối bằng nước sạch, để ráo, ăn trong ngày.
5. Phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch, người cao tuổi nên ưu tiên rau rửa kỹ hoặc cho vào món nóng.

Tinh dầu húng quế và chuyện estragol

Estragol trong tinh dầu húng quế, ở liều rất cao kéo dài, gây ung thư gan trên chuột. Các cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu vì vậy khuyến cáo hạn chế phơi nhiễm từ chiết xuất, tinh dầu, chứ không cấm ăn rau. Với lượng ăn như gia vị hằng ngày, đây không phải điều đáng lo. Chỉ cần tránh:

• Uống tinh dầu húng quế, kể cả "vài giọt pha nước".
• Dùng thực phẩm chức năng chiết xuất húng quế liều cao dài ngày khi đang mang thai, cho con bú.
• Thoa tinh dầu nguyên chất lên da, nhất là da trẻ em. Tinh dầu phải pha loãng, thử trước ở vùng da nhỏ.

Ăn húng quế thế nào cho ngon và có lợi

• Ăn kèm phở, bún bò, gỏi cuốn, canh chua; thêm vào cuối khi nấu để giữ mùi.
• Xay với dầu ô liu, tỏi, hạt rang làm sốt chấm rau, trộn mì: dùng lượng vừa trong bữa, không ăn cả hũ một lúc nếu đang dùng warfarin.
• Trồng một chậu ở ban công: cây dễ sống, ít phải phun thuốc, hái ngọn thường xuyên cây càng ra nhánh.

Khi nào nên dừng hoặc hỏi bác sĩ

• Đang uống thuốc chống đông mà thấy chảy máu chân răng, chảy máu mũi lâu cầm, bầm tím nhiều, nước tiểu hồng, phân đen: đi khám ngay, kể rõ thay đổi ăn uống gần đây.
• Ăn hạt é xong thấy nghẹn, đau ngực, không nuốt được nước bọt: đi cấp cứu.
• Sau khi ăn rau sống bị tiêu chảy nhiều, sốt, phân có máu, hoặc tiêu chảy kéo dài hơn vài ngày.
• Ngứa miệng, sưng môi, nổi mề đay sau khi ăn húng: có thể dị ứng với cây họ Hoa môi; sưng lưỡi, khó thở là cấp cứu.
• Muốn dùng chiết xuất húng quế như thuốc cho tiểu đường, mỡ máu, gan: hỏi bác sĩ đang điều trị trước, không tự bỏ thuốc.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), an toàn thực phẩm và rửa rau quả: who.int
• Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA): efsa.europa.eu
• NHS, thuốc chống đông và chế độ ăn: nhs.uk
• Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), Văn phòng Thực phẩm bổ sung, vitamin K: ods.od.nih.gov
• Viện Dinh dưỡng Quốc gia, Bảng thành phần thực phẩm Việt Nam