Thời điểm uống mật ong tốt nhất: lúc nào có ích thật, lúc nào chỉ là lời đồn

Với phần lớn mục đích, uống mật ong vào giờ nào không quan trọng bằng uống bao nhiêu: mật ong chủ yếu là đường, một thìa canh chứa khoảng 17 gam đường và 60 kcal. Thời điểm có ý nghĩa thật chỉ trong vài trường hợp: một thìa trước khi ngủ giúp giảm ho về đêm ở người lớn và trẻ trên 1 tuổi, và mật ong là nguồn đường nhanh trước hoặc trong lúc vận động kéo dài. Còn các lời khuyên "uống lúc đói để làm sạch dạ dày", "uống trước bữa ăn để chữa loét dạ dày" thì không có cơ sở và có thể làm chậm việc điều trị.

Dưới đây là bảng tra theo mục đích, rồi đi vào từng lời khuyên phổ biến.

Bảng tra nhanh: uống mật ong lúc nào cho mục đích nào

Buổi tối trước khi ngủ: thời điểm có bằng chứng nhất, nhưng cho cơn ho

Đây là cách dùng mật ong được nghiên cứu nhiều nhất. Các tổng hợp nghiên cứu cho thấy mật ong cho trẻ trên 1 tuổi bị ho do cảm lạnh trước khi ngủ giúp giảm số cơn ho và cải thiện giấc ngủ của cả trẻ lẫn cha mẹ, ít nhất ngang với một số thuốc ho không kê đơn. NHS và NICE (Anh) đều đưa mật ong vào lời khuyên tự chăm sóc khi ho.

Cách dùng thực tế:

• Trẻ từ 1 tuổi trở lên: khoảng nửa đến một thìa cà phê, cho ăn trực tiếp hoặc pha nước ấm, trước khi ngủ.
• Người lớn: một đến hai thìa cà phê, pha nước ấm với chanh hoặc ăn trực tiếp.
• Sau khi dùng, trẻ nên súc miệng hoặc đánh răng nếu được, vì mật ong dính răng.

Tuyệt đối không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi ăn mật ong, kể cả một chút để bôi môi, chấm núm vú hay trộn vào cháo. Mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn gây ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi, gây yếu cơ, táo bón, bú yếu, khóc yếu, có thể suy hô hấp. Đun nóng mật ong không loại được bào tử này.

Còn những cách xử lý ho khác và dấu hiệu ho cần đi khám, xem bài cách đơn giản chữa ho tại nhà.

Buổi sáng lúc đói: "làm sạch dạ dày" là cách nói không đúng

Dạ dày không cần được làm sạch; nó tự làm rỗng sau mỗi bữa ăn. Cảm giác "đi ngoài đều" khi uống một cốc nước ấm buổi sáng có thật, nhưng đó là phản xạ dạ dày đại tràng: khi có thức ăn, nước ấm vào dạ dày, ruột già tăng co bóp. Một cốc nước ấm không mật ong cũng tạo ra phản xạ này.

Mật ong có lượng fructose khá cao, ở một số người có thể làm phân mềm hơn, nhưng cũng là lý do gây đầy hơi, tiêu chảy ở người kém hấp thu fructose hoặc mắc hội chứng ruột kích thích.

"Chanh mật ong buổi sáng để giảm cân" cũng là lời đồn. Một cốc như vậy thêm khoảng 60–120 kcal mỗi ngày. Nếu nó thay được thói quen uống trà sữa hay nước ngọt thì có lợi; nếu cộng thêm vào thì không.

Buổi chiều, trước và sau vận động: hợp lý nhưng không thần kỳ

Đường trong mật ong (glucose và fructose) hấp thu nhanh, nên một thìa mật ong trước buổi chạy dài hay trong lúc đạp xe vài giờ là nguồn năng lượng tốt, tương tự chuối hay các gói gel thể thao. Với người ngồi văn phòng, cơn uể oải đầu giờ chiều thường do ăn trưa nhiều tinh bột, thiếu ngủ, ít vận động; thêm một cốc nước mật ong chỉ là thêm đường, có khi còn làm cơn buồn ngủ đến nhanh hơn khi đường huyết lên xuống.

Trước hoặc sau bữa ăn để "chữa dạ dày": nên bỏ

Bài cũ khuyên người viêm loét dạ dày uống nước mật ong mỗi ngày trước bữa ăn, "sau một thời gian tình trạng viêm sẽ giảm đáng kể, thậm chí khỏi hẳn". Lời khuyên này cần sửa:

• Phần lớn loét dạ dày tá tràng do vi khuẩn H. pylori hoặc do thuốc giảm đau chống viêm. Chữa khỏi cần diệt vi khuẩn, ngừng hoặc đổi thuốc gây loét, và dùng thuốc giảm tiết acid theo chỉ định.
• Một số thí nghiệm trong phòng lab cho thấy mật ong có tính kháng khuẩn, nhưng chưa có bằng chứng uống mật ong diệt được H. pylori hay làm lành ổ loét ở người.
• Người tin vào mật ong mà trì hoãn nội soi có thể bỏ lỡ biến chứng như xuất huyết, hoặc ở người lớn tuổi, bỏ lỡ ung thư dạ dày giai đoạn sớm.

Uống mật ong sau bữa ăn để "tiêu hoá tốt hơn" cũng không có cơ sở. Nếu hay đầy bụng sau ăn, ăn chậm, chia nhỏ bữa, giảm đồ chiên béo sẽ hiệu quả hơn.

Về chuyện "chỉ pha với nước dưới 50 độ"

Nhiệt độ cao làm giảm hoạt tính một số enzyme tự nhiên trong mật ong và làm mật ong sẫm màu, đổi vị. Đó là chuyện chất lượng, không phải chuyện an toàn. Các enzyme này cũng không đóng vai trò dinh dưỡng đáng kể với người ăn, vì phần lớn bị phân giải trong dạ dày như mọi protein khác. Pha mật ong vào trà ấm, nước ấm vừa uống là được; không cần nhiệt kế.

Ai cần cẩn thận với mật ong, bất kể giờ nào

• Trẻ dưới 12 tháng tuổi: không dùng.
• Người tiểu đường: mật ong làm tăng đường huyết như đường; nếu dùng thì tính vào lượng đường trong ngày, không coi là "đường tự nhiên nên vô hại".
• Người đang giảm cân, có gan nhiễm mỡ, mỡ máu cao: nên giới hạn ở mức một hai thìa cà phê mỗi ngày.
• Người dị ứng phấn hoa nặng: hiếm khi có phản ứng với mật ong, nhất là mật ong thô.
• Mật ong rừng không rõ nguồn: mật lấy từ một số loài hoa có độc (như một số loài đỗ quyên) có thể gây ngộ độc: chóng mặt, buồn nôn, tụt huyết áp, nhịp tim chậm.

Tổ chức Y tế Thế giới tính mật ong vào nhóm "đường tự do", nên lượng mật ong, đường phèn, đường cát cộng lại mỗi ngày tốt nhất dưới 25 gam ở người lớn. So sánh với đường phèn, một loại đường khác hay được dùng làm "thuốc", có ở bài món ăn, bài thuốc từ đường phèn.

Khi nào nên dừng, hỏi bác sĩ

• Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, khó thở, đau ngực, sốt cao: đi khám, đừng chỉ dùng mật ong.
• Trẻ dưới 1 tuổi lỡ ăn mật ong rồi bị táo bón, bú yếu, khóc yếu, mặt kém biểu cảm, mềm oặt: đưa đi viện ngay.
• Đau thượng vị thường xuyên, đi ngoài phân đen, nôn ra máu, sụt cân, hoặc trên 50 tuổi mới bắt đầu đau dạ dày: cần khám và có thể phải nội soi.
• Sau khi ăn mật ong thấy sưng môi, nổi mề đay, khó thở, hoặc chóng mặt, vã mồ hôi, tim đập chậm: cấp cứu.

Nguồn tham khảo

• NHS (Anh) – ho, đau họng và chăm sóc tại nhà – nhs.uk
• NICE (Anh) – hướng dẫn kê đơn kháng sinh và tự chăm sóc ho cấp tính – nice.org.uk
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) – ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi – cdc.gov
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – khuyến nghị về đường tự do – who.int
• Tổng quan Cochrane về mật ong cho trẻ ho cấp tính – cochranelibrary.com