Dấu hiệu sinh non và cách đối phó: nhận biết sớm, đi viện kịp thời

Sinh non là sinh trước khi đủ 37 tuần thai. Dấu hiệu dọa sinh non gồm cơn gò tử cung đều đặn, đau lưng âm ỉ, cảm giác bụng dưới bị đè nặng, ra dịch nhầy hồng hoặc nước ở âm đạo. Khi có những dấu hiệu này trước tuần 37, việc đúng duy nhất là đến bệnh viện có khoa sản ngay, không chờ theo dõi thêm ở nhà. Đến sớm vài giờ có thể đủ để bác sĩ tiêm thuốc giúp phổi con trưởng thành và chuyển mẹ đến nơi có khoa hồi sức sơ sinh.

Bao nhiêu tuần thì gọi là sinh non?

Một số tài liệu cũ định nghĩa đẻ non theo cân nặng (1.000–2.500 g) hoặc tính từ tuần 28. Hiện nay Tổ chức Y tế Thế giới tính theo tuổi thai: sinh sống trước khi tròn 37 tuần là sinh non, chia ba mức:

Cân nặng thấp không đồng nghĩa với sinh non: một bé đủ tháng vẫn có thể nhẹ cân vì chậm tăng trưởng trong tử cung. Hai chuyện này được xử trí khác nhau.

Dấu hiệu dọa sinh non

Khó ở chỗ các dấu hiệu sớm rất giống những khó chịu thường ngày của bà bầu. Hãy để ý nếu xuất hiện trước tuần 37:

• Cơn gò tử cung đều đặn: bụng cứng lại rồi mềm ra, khoảng 10 phút một lần hoặc dày hơn, không giảm khi đã nằm nghỉ. Có thể không đau, chỉ thấy bụng thắt lại.
• Đau lưng âm ỉ vùng thắt lưng, liên tục hoặc từng đợt, khác với đau mỏi lưng thường ngày.
• Đau quặn bụng dưới như lúc hành kinh, có thể kèm tiêu chảy.
• Cảm giác nặng, đè xuống vùng chậu, như thai bị đẩy xuống.
• Thay đổi dịch âm đạo: nhiều hơn, loãng như nước, nhầy dính hoặc lẫn máu hồng, nâu.
• Ra nước âm đạo – một dòng chảy ra hoặc rỉ ướt liên tục: có thể là vỡ ối.
• Ra máu âm đạo.

Phân biệt với cơn gò "tập dượt"

Từ giữa thai kỳ, nhiều mẹ có cơn gò sinh lý (cơn Braxton Hicks): thưa, không đều, không mạnh dần, thường giảm khi đổi tư thế, đi tiểu, nằm nghỉ, uống nước. Nếu sau khoảng một giờ nghỉ ngơi mà cơn gò vẫn đều hoặc dày lên, hoặc có kèm bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, hãy đi viện. Khi chưa chắc, cứ đi – bác sĩ sản không bao giờ trách một mẹ đi khám "nhầm".

Có dấu hiệu rồi: làm gì ngay

1. Gọi người đưa đến bệnh viện có khoa sản; nếu ra máu nhiều, vỡ ối hoặc gò dồn dập thì gọi 115. Ưu tiên bệnh viện có khoa sơ sinh nếu thai còn nhỏ tháng.
2. Mang theo sổ khám thai, kết quả siêu âm, xét nghiệm.
3. Nếu nghi vỡ ối: lót băng vệ sinh (không dùng tampon), để ý màu nước ối (trong, xanh, có máu), không thụt rửa, không quan hệ.
4. Ghi lại giờ bắt đầu cơn gò, khoảng cách giữa các cơn – thông tin này giúp bác sĩ rất nhiều.

Ở bệnh viện, bác sĩ sẽ làm gì?

Mục tiêu không phải lúc nào cũng là "giữ thai bằng mọi giá" mà là cân nhắc an toàn của cả mẹ và con. Tùy tuổi thai và tình trạng, các bước thường gồm:

• Đánh giá: đo cơn gò và tim thai bằng monitor, khám cổ tử cung, siêu âm đo chiều dài cổ tử cung, xét nghiệm tìm nhiễm trùng (nước tiểu, dịch âm đạo), kiểm tra có vỡ ối không.
• Corticosteroid tiêm cho mẹ khi có nguy cơ sinh trong vòng 7 ngày ở tuổi thai thích hợp (thường đến khoảng 34 tuần, có nơi mở rộng hơn): giúp phổi và một số cơ quan của bé trưởng thành nhanh hơn, giảm biến chứng hô hấp.
• Thuốc giảm co tử cung trong thời gian ngắn: chủ yếu để "câu giờ" cho mũi tiêm corticoid kịp tác dụng hoặc để chuyển mẹ lên tuyến có hồi sức sơ sinh. Thuốc này không giữ thai được đến đủ tháng.
• Magie sulfat cho mẹ khi sắp sinh rất non (thường dưới 32 tuần) để giảm nguy cơ bại não ở trẻ.
• Kháng sinh khi vỡ ối sớm hoặc có nhiễm trùng.

Mọi thuốc kể trên do bác sĩ chỉ định và theo dõi tại viện. Trên mạng có những hướng dẫn "tự truyền dịch", "tự uống thuốc giảm co" – đừng làm theo.

Một điểm đáng nói: nằm bất động tuyệt đối tại nhà không được chứng minh là ngăn được sinh non, lại tăng nguy cơ huyết khối, mất cơ, căng thẳng. Nghỉ ngơi bao nhiêu là hợp lý, hãy theo chỉ định cụ thể.

Ai có nguy cơ sinh non cao?

Khoảng một nửa số ca sinh non không tìm ra nguyên nhân rõ ràng, xảy ra ở mẹ khỏe mạnh không có yếu tố nguy cơ nào. Các yếu tố đã được ghi nhận:

• Từng sinh non trước đây (yếu tố mạnh nhất).
• Cổ tử cung ngắn phát hiện qua siêu âm; từng khoét chóp, phẫu thuật cổ tử cung.
• Song thai, đa thai; đa ối.
• Nhiễm trùng: nhiễm trùng tiết niệu (kể cả không triệu chứng), viêm âm đạo do vi khuẩn, nhiễm trùng ối.
• Tiền sản giật, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận của mẹ; ra máu trong thai kỳ.
• Hút thuốc lá, rượu bia, ma túy; mẹ quá gầy.
• Mang thai lại quá sớm sau lần sinh trước; mẹ dưới 18 hoặc trên 40 tuổi.
• Dị dạng tử cung, u xơ tử cung lớn.

Giảm nguy cơ: những việc có cơ sở

• Khám thai đủ lịch và báo bác sĩ nếu từng sinh non, từng sảy thai muộn, từng mổ cổ tử cung.
• Với mẹ từng sinh non hoặc có cổ tử cung ngắn: bác sĩ có thể theo dõi chiều dài cổ tử cung, chỉ định progesterone đặt âm đạo, hoặc khâu vòng cổ tử cung. Đây là các biện pháp có bằng chứng, nhưng chỉ dùng cho đúng người.
• Xét nghiệm và điều trị nhiễm trùng tiết niệu, kể cả khi không có triệu chứng. Tiểu buốt, tiểu rắt khi mang thai thì đi khám sớm – xem thêm dấu hiệu nhiễm trùng tiết niệu.
• Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc; không uống rượu.
• Kiểm soát huyết áp, đường huyết; một số mẹ nguy cơ tiền sản giật được chỉ định aspirin liều thấp từ sớm – chỉ dùng theo đơn.
• Giãn khoảng cách sinh: WHO khuyến cáo chờ ít nhất 24 tháng sau lần sinh trước rồi mới mang thai lại.
• Ăn uống đủ chất, tăng cân hợp lý, uống viên sắt – axit folic theo hướng dẫn khám thai.

Khi nào cần đi khám ngay

Trước tuần 37, đi viện ngay nếu có:

• Cơn gò đều đặn, khoảng 10 phút một lần hoặc dày hơn, không đỡ khi nghỉ.
• Ra nước âm đạo, dù ít.
• Ra máu âm đạo.
• Đau lưng, đau bụng dưới kiểu hành kinh không dứt; cảm giác thai đè xuống.
• Sốt, nước ối hoặc dịch âm đạo có mùi hôi.
• Thai máy ít đi so với bình thường.
• Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, phù mặt tay đột ngột (dấu hiệu tiền sản giật).

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Preterm birth; khuyến cáo về can thiệp cải thiện kết cục trẻ sinh non: who.int
• Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) – Preterm labor and birth: acog.org
• Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) – Premature labour and birth: nhs.uk
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản