Đau tinh hoàn: nguyên nhân thường gặp, cách điều trị và khi nào là cấp cứu

Đau tinh hoàn có thể đến từ chuyện rất nhẹ như căng tức sau khi hưng phấn mà không xuất tinh, đến chuyện phải mổ trong vài giờ như xoắn tinh hoàn. Nguyên nhân hay gặp nhất là viêm mào tinh hoàn, chấn thương, giãn tĩnh mạch thừng tinh và thoát vị bẹn; còn cách điều trị phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân. Điều quan trọng nhất cần nhớ: đau dữ dội, đột ngột ở một bên bìu là cấp cứu, đi viện ngay chứ không chườm đá chờ đỡ.

Đọc cơn đau theo ba câu hỏi

Bác sĩ nam khoa khi khám thường hỏi ba điều trước tiên. Tự trả lời trước giúp anh biết mình cần đi ngay hay có thể hẹn khám.

1. Đau bắt đầu thế nào? Đột ngột trong vài phút (đang ngủ bật dậy vì đau, đang chơi thể thao thì gập người) nghiêng về xoắn tinh hoàn. Tăng dần trong một đến vài ngày nghiêng về viêm. Âm ỉ nhiều tuần, nặng hơn khi đứng lâu nghiêng về giãn tĩnh mạch hoặc đau mạn tính.
2. Có kèm gì khác không? Sốt, buồn nôn, nôn, tiểu buốt, chảy mủ ở đầu dương vật, có khối phồng ở bẹn, sưng mang tai mấy ngày trước.
3. Có chuyện gì xảy ra trước đó? Va đập, quan hệ không dùng bao cao su với bạn tình mới, vừa đặt ống thông tiểu hay làm thủ thuật đường tiểu, bị quai bị.

Các nguyên nhân thường gặp và dấu hiệu nhận ra

Xoắn tinh hoàn: vì sao phải tính bằng giờ

Tinh hoàn treo trên thừng tinh, trong đó có động mạch nuôi nó. Khi tinh hoàn xoay quanh trục, thừng tinh bị vặn như vặn vòi nước, máu không vào được. Các hướng dẫn tiết niệu đều thống nhất: tháo xoắn càng sớm càng giữ được tinh hoàn, khả năng cứu tốt nhất là trong khoảng sáu giờ đầu, càng để lâu càng dễ phải cắt bỏ. Bệnh hay gặp ở tuổi dậy thì và thanh niên nhưng người lớn tuổi hơn vẫn có thể bị.

Tình huống hay gặp: cậu thanh niên đau bìu nửa đêm, ngại nói với bố mẹ, nằm chờ sáng — đến khi khám đã quá thời gian vàng. Nếu nghi xoắn, bác sĩ có thể cho mổ thám sát ngay chứ không đợi đủ mọi xét nghiệm, vì chờ đợi gây hại nhiều hơn một cuộc mổ "không cần thiết".

Ở trẻ em, có một dạng nhẹ hơn là xoắn phần phụ tinh hoàn (một mẩu mô nhỏ gắn trên tinh hoàn): đau khu trú một điểm, đôi khi thấy chấm xanh dưới da bìu. Chỉ bác sĩ mới phân biệt được với xoắn tinh hoàn, nên trẻ đau bìu vẫn phải đi khám ngay.

Viêm mào tinh hoàn: thủ phạm hay gặp nhất ở người lớn

Mào tinh hoàn là ống cuộn nằm phía sau tinh hoàn, nơi tinh trùng trưởng thành. Ở nam giới trẻ có quan hệ tình dục, nguyên nhân thường là vi khuẩn lây qua đường tình dục như chlamydia và lậu. Ở người lớn tuổi hơn, hay gặp vi khuẩn đường ruột đi ngược từ đường tiểu, nhất là khi có phì đại tuyến tiền liệt, vừa đặt ống thông tiểu hoặc làm nội soi.

Điều trị bằng kháng sinh do bác sĩ chọn theo nguyên nhân, kèm nghỉ ngơi, nâng bìu, chườm lạnh và thuốc giảm đau không kê đơn dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ. Nếu do bệnh lây qua đường tình dục, bạn tình cũng phải được khám và điều trị, và nên tránh quan hệ cho tới khi cả hai điều trị xong; nếu không, bệnh quay vòng lại. Đừng tự mua kháng sinh uống vài ngày rồi thôi: lậu hiện kháng nhiều loại thuốc, uống sai dễ chuyển thành viêm mạn tính, có thể ảnh hưởng đến khả năng có con.

Giãn tĩnh mạch thừng tinh

Các tĩnh mạch dẫn máu ra khỏi tinh hoàn giãn to như giãn tĩnh mạch chân. Đa số gặp ở bên trái vì giải phẫu tĩnh mạch bên này dài và đổ vào góc vuông. Nhiều người không đau, chỉ phát hiện khi đi khám vô sinh. Người có triệu chứng thường tả là cảm giác nặng, kéo trì xuống sau một ngày đứng hoặc ngồi lâu, nằm xuống thì đỡ. Không phải ai cũng cần mổ: bác sĩ cân nhắc khi đau nhiều ảnh hưởng sinh hoạt, tinh hoàn teo nhỏ, hoặc tinh dịch đồ bất thường ở cặp đang mong con.

Những cơn đau lành tính

• Căng tức sau hưng phấn kéo dài mà không xuất tinh: máu dồn về vùng chậu, gây cảm giác nặng, đau âm ỉ, tự hết trong vài giờ. Đây không phải bệnh, nhưng cũng không phải lý do để ép bạn tình làm điều họ không muốn.
• Va chạm nhẹ khi chơi thể thao: đau nhói rồi giảm dần trong vòng một giờ, không sưng to, không bầm lan.
• Quần quá chật, ngồi xe máy đường dài: tức nặng, đỡ khi đổi tư thế.

Đến viện bác sĩ sẽ làm gì

• Khám bìu: so sánh hai bên, vị trí, độ cứng, phản xạ cơ bìu.
• Siêu âm Doppler bìu: xem dòng máu vào tinh hoàn (giảm hoặc mất gợi ý xoắn), phát hiện viêm, tụ máu, khối u, tràn dịch.
• Xét nghiệm nước tiểu, dịch niệu đạo: tìm vi khuẩn, xét nghiệm lậu và chlamydia.
• Khi cần: xét nghiệm máu, chất chỉ điểm khối u nếu sờ thấy cục.

Hướng xử trí theo từng nguyên nhân: xoắn tinh hoàn thì mổ tháo xoắn và cố định cả hai bên (vì bên kia cũng có nguy cơ); viêm thì kháng sinh và chăm sóc hỗ trợ; vỡ tinh hoàn do chấn thương thì mổ khâu; thoát vị thì mổ theo kế hoạch hoặc cấp cứu nếu nghẹt; giãn tĩnh mạch thì theo dõi hoặc can thiệp tuỳ mức độ; ung thư thì cắt tinh hoàn qua đường bẹn và điều trị tiếp theo giai đoạn. Ung thư tinh hoàn thuộc nhóm có tỷ lệ chữa khỏi cao nếu phát hiện sớm, nên đừng vì sợ mà trì hoãn.

Chăm sóc tại nhà: điều nên và không nên

Những việc dưới đây chỉ dùng sau khi đã loại trừ cấp cứu, hoặc trong lúc chờ lịch khám với cơn đau nhẹ:

• Mặc quần lót ôm vừa, có nâng đỡ; khi nằm có thể kê một khăn gấp dưới bìu.
• Chườm lạnh bọc qua khăn, mỗi lần 15–20 phút, không áp đá trực tiếp lên da.
• Nghỉ vận động mạnh, mang vác nặng, đạp xe trong vài ngày.
• Thuốc giảm đau không kê đơn: dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ, nhất là khi có bệnh dạ dày, thận, đang dùng thuốc chống đông.

Không nên: xoa bóp, đắp lá, chích lể vùng bìu; tự uống kháng sinh còn thừa; "chịu đựng xem sao" với cơn đau đột ngột. Bài cũ khuyên "chườm đá, hạn chế đi lại" cho mọi cơn đau tinh hoàn — với xoắn tinh hoàn, làm vậy là lỡ thời gian vàng.

Nên tập tự khám tinh hoàn mỗi tháng một lần sau khi tắm nước ấm để biết "bình thường" của mình ra sao, nhờ vậy phát hiện sớm cục bất thường. Cách làm từng bước có trong bài các bước tự kiểm tra dương vật và tinh hoàn tại nhà.

Khi nào cần đi khám

Đến cấp cứu ngay nếu có một trong các dấu hiệu:

• Đau bìu đột ngột, dữ dội, nhất là kèm buồn nôn hoặc nôn.
• Tinh hoàn nằm cao hơn bên kia, nằm ngang, hoặc bìu sưng đỏ nhanh.
• Sau va đập: sưng to, bầm lan, đau không giảm sau khoảng một giờ, tiểu ra máu.
• Khối phồng ở bẹn cứng, đau, không đẩy lên được, kèm đau bụng, nôn.
• Bìu sưng đỏ, da sẫm màu, đau dữ dội, sốt cao, nhất là ở người tiểu đường — có thể là nhiễm trùng hoại tử, rất nguy hiểm.

Khám trong ngày khi đau tăng dần kèm sốt, tiểu buốt, chảy dịch niệu đạo, hoặc sưng tinh hoàn sau quai bị.

Hẹn khám nam khoa khi sờ thấy cục cứng (kể cả không đau), đau âm ỉ kéo dài trên hai tuần, cảm giác nặng bìu lặp lại, hoặc vợ chồng mong con mà chưa có. Nếu chưa biết nên đi khoa nào và kể bệnh ra sao cho bác sĩ, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám để sắp xếp triệu chứng trước.

Nguồn tham khảo

• Hội Tiết niệu Hoa Kỳ (American Urological Association) – auanet.org
• Hội Tiết niệu châu Âu (European Association of Urology) – uroweb.org
• NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh) – nhs.uk
• Mayo Clinic – mayoclinic.org
• CDC – Hướng dẫn điều trị bệnh lây truyền qua đường tình dục – cdc.gov