Phì đại tuyến vú ở nam giới: nguyên nhân, biểu hiện và khi nào cần lo

Phì đại tuyến vú ở nam giới (gynecomastia) là tình trạng mô tuyến vú phát triển, sờ thấy một khối chắc, hình đĩa ngay dưới núm vú, thường ở cả hai bên và có thể hơi đau. Nguyên nhân chung là mất cân bằng giữa hormone nam (testosterone) và hormone nữ (estrogen), hay gặp nhất ở ba giai đoạn tự nhiên (sơ sinh, dậy thì, tuổi già), do thuốc đang dùng, hoặc do bệnh gan, thận, tuyến giáp, tinh hoàn. Đa số trường hợp lành tính, nhưng một khối cứng, lệch sang một bên, không đau thì phải khám sớm để loại trừ ung thư vú ở nam.

Biểu hiện: thế nào là phì đại tuyến vú thật

Dấu hiệu điển hình:

• Sờ thấy một khối mô chắc, đàn hồi như cao su, nằm ngay dưới quầng vú, đồng tâm với núm vú, rộng từ vài centimet trở lên.
• Khối di động được, không dính vào da hay thành ngực.
• Thường ở cả hai bên, dù có thể một bên to hơn hoặc xuất hiện trước.
• Giai đoạn mới xuất hiện hay căng tức, đau khi chạm hoặc khi áo cọ vào núm vú.
• Lâu ngày (trên khoảng một năm), mô tuyến dần xơ hoá, hết đau nhưng cũng khó tự teo lại hơn.

Phân biệt ba tình trạng hay bị nhầm

Nhiều người thấy ngực to là nghĩ ngay đến phì đại tuyến vú. Thực tế có ba khả năng rất khác nhau:

Một cách tự kiểm tra sơ bộ: nằm ngửa, tay đặt sau đầu; dùng ngón cái và ngón trỏ kẹp nhẹ vùng ngực từ hai bên, từ từ dồn về phía núm vú. Nếu ngón tay gặp một đĩa mô chắc dưới quầng vú thì nghiêng về phì đại tuyến; nếu chỉ thấy mô mềm đều thì nghiêng về mỡ. Cách này không thay được khám bác sĩ, nhất là khi khối cứng hay chỉ ở một bên.

Bài cũ có nhắc ngực to ở người tập thể hình là do cơ ngực phát triển — đúng. Nhưng cũng cần nói thêm: người tập thể hình dùng steroid đồng hoá hoặc testosterone là nhóm hay bị phì đại tuyến vú thật, vì một phần testosterone liều cao chuyển thành estrogen trong cơ thể.

Nguyên nhân

Giai đoạn sinh lý — thường tự hết

• Trẻ sơ sinh: do estrogen từ mẹ truyền qua nhau thai, thường hết sau vài tuần.
• Tuổi dậy thì: rất thường gặp ở bé trai khoảng 12–15 tuổi. Phần lớn tự teo trong vòng 6 tháng đến 2 năm.
• Đàn ông lớn tuổi: testosterone giảm dần, mỡ cơ thể tăng (mô mỡ chuyển một phần testosterone thành estrogen), cộng thêm thuốc men.

Do thuốc và chất — nguyên nhân hay bị bỏ sót

• Thuốc lợi tiểu spironolacton (dùng cho suy tim, tăng huyết áp, xơ gan).
• Thuốc điều trị ung thư tuyến tiền liệt (kháng androgen), thuốc nhóm ức chế 5-alpha reductase dùng cho phì đại tuyến tiền liệt, rụng tóc.
• Một số thuốc dạ dày đời cũ (cimetidin), một số thuốc chống nấm, digoxin, một số thuốc tâm thần, một số thuốc điều trị HIV.
• Steroid đồng hoá, testosterone tự tiêm, thuốc "tăng cơ" không rõ nguồn gốc.
• Rượu, cần sa, một số chất gây nghiện.
• Tiếp xúc estrogen từ bên ngoài, ví dụ kem bôi chứa estrogen của vợ hoặc người nhà tiếp xúc da kề da thường xuyên.

Không tự ngưng thuốc kê đơn. Nếu vú to lên sau khi bắt đầu một thuốc mới, hãy báo bác sĩ kê đơn để được cân nhắc đổi thuốc.

Do bệnh

• Xơ gan, bệnh gan mạn: gan giảm khả năng chuyển hoá estrogen.
• Suy thận mạn, nhất là người đang lọc máu.
• Cường giáp.
• Suy sinh dục: tinh hoàn sản xuất ít testosterone, ví dụ hội chứng Klinefelter (tinh hoàn nhỏ, chắc, thường phát hiện khi đi khám hiếm muộn), hội chứng Kallmann, tổn thương tinh hoàn sau quai bị.
• U tinh hoàn: một số khối u tiết hormone gây vú to; đây là lý do bác sĩ luôn khám tinh hoàn khi gặp nam giới vú to. Cách tự kiểm tra tinh hoàn có trong bài Các bước tự kiểm tra dương vật và tinh hoàn tại nhà.
• U tuyến thượng thận, u tuyến yên, và hiếm hơn là một số ung thư khác (như một vài loại ung thư phổi) tiết hormone.
• Hồi phục sau suy dinh dưỡng, sau bệnh nặng kéo dài.

Bài cũ trên trang này liệt kê "đồng tính nam" như một nguyên nhân. Điều đó sai: xu hướng tính dục không gây ra phì đại tuyến vú và không phải một hội chứng bệnh lý. Ở người lớn, không ít trường hợp không tìm thấy nguyên nhân cụ thể dù đã kiểm tra đủ.

Đi khám: bác sĩ sẽ làm gì

Nên khám chuyên khoa nội tiết, hoặc ngoại vú / ngoại tổng quát khi khối ở một bên, cứng. Buổi khám thường gồm:

1. Hỏi kỹ thuốc và chất đã dùng: kể cả thực phẩm chức năng, thuốc tăng cơ, thuốc mọc tóc, rượu. Hãy mang theo danh sách hoặc hộp thuốc.
2. Khám vú, khám tinh hoàn, tìm dấu hiệu bệnh gan, tuyến giáp.
3. Siêu âm vú để phân biệt mô tuyến với mỡ và khối u; chụp nhũ ảnh nếu có nghi ngờ ung thư.
4. Xét nghiệm máu tuỳ trường hợp: testosterone, LH, estradiol, hCG, prolactin, hormone tuyến giáp, chức năng gan, thận.
5. Siêu âm tinh hoàn nếu khám thấy bất thường hoặc xét nghiệm gợi ý.

Với bé trai đang dậy thì, khám bình thường, không thuốc men gì đặc biệt, bác sĩ thường chỉ hẹn theo dõi mỗi vài tháng. Nếu cần sắp xếp trước nên khám khoa nào và kể bệnh ra sao, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám.

Điều trị

• Theo dõi: phần lớn trường hợp ở tuổi dậy thì và nhiều trường hợp mới xuất hiện ở người lớn tự cải thiện.
• Xử lý nguyên nhân: đổi thuốc gây vú to, ngưng steroid đồng hoá, bỏ rượu, điều trị cường giáp, bệnh gan, suy sinh dục.
• Thuốc: trong một số trường hợp mới xuất hiện, còn đau, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc điều biến thụ thể estrogen dùng ngoài chỉ định trong thời gian ngắn. Đây là thuốc kê đơn, cần theo dõi; không tự mua.
• Phẫu thuật: khi vú to kéo dài trên 1–2 năm, mô đã xơ, hoặc ảnh hưởng nhiều đến tâm lý. Thường kết hợp cắt mô tuyến qua đường rạch nhỏ quanh quầng vú và hút mỡ xung quanh. Ở tuổi dậy thì, bác sĩ thường đợi đến khi phát triển ổn định mới mổ.

Những thứ không nên làm

• Mua "thuốc tan mỡ ngực", kem bôi, viên nội tiết trên mạng. Không có kem bôi nào làm teo mô tuyến; viên nội tiết trôi nổi có thể làm tình trạng nặng hơn.
• Tập ngực thật nặng với hy vọng "đốt" phần tuyến. Tập luyện và giảm cân giúp ngực mỡ, nhưng không làm mất mô tuyến thật.
• Quấn ngực thật chặt nhiều giờ mỗi ngày để che: có thể gây đau, trầy da, khó thở. Nếu cần, chọn áo lót nén dành riêng cho nam, mặc vừa phải.

Về tâm lý

Bé trai tuổi dậy thì thường xấu hổ, ngại thay đồ ở lớp thể dục, đi bơi. Cha mẹ nên nói rõ đây là thay đổi nội tiết thường gặp và thường tự hết, đưa con đi khám để yên tâm, và đề nghị nhà trường can thiệp nếu con bị trêu chọc. Ở người lớn, nếu vú to gây mặc cảm đến mức né tránh quan hệ, giao tiếp, đó là lý do chính đáng để bàn với bác sĩ về phẫu thuật.

Khi nào cần đi khám

Nên đi khám sớm (trong vài tuần) nếu:

• Khối ở một bên, cứng, lệch khỏi núm vú, hoặc lớn nhanh.
• Da vú lõm, sần như vỏ cam, núm vú tụt vào, chảy dịch (nhất là dịch lẫn máu), loét.
• Sờ thấy hạch ở nách.
• Tinh hoàn có khối, to lên, một bên cứng hơn, hoặc tinh hoàn nhỏ bất thường.
• Vú to kèm giảm ham muốn, rối loạn cương, sụt cân, run tay, vàng da, bụng to.
• Xuất hiện ở bé trai trước tuổi dậy thì, hoặc ở tuổi dậy thì nhưng kéo dài trên 2 năm hay rất to.
• Có người thân là nam hoặc nữ bị ung thư vú sớm, hoặc gia đình có đột biến gen BRCA.

Nguồn tham khảo

• NHS (Vương quốc Anh) — nhs.uk
• Mayo Clinic — mayoclinic.org
• Hội Nội tiết Hoa Kỳ (Endocrine Society) — endocrine.org
• Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (American Cancer Society) — ung thư vú ở nam giới, cancer.org