Sa dạ con (sa tử cung) ở sản phụ: nguyên nhân, bài tập sàn chậu và khi nào cần điều trị

Sa dạ con (sa tử cung) ở sản phụ xảy ra khi các cơ và dây chằng của sàn chậu, vốn bị kéo giãn trong lúc mang thai và sinh con, không còn đỡ được tử cung ở đúng chỗ nên tử cung tụt xuống trong âm đạo. Phần lớn trường hợp sau sinh là mức nhẹ, cải thiện được nhờ tập cơ sàn chậu đều đặn và tránh rặn, mang vác nặng. Nếu khối sa lồi ra ngoài, kèm bí tiểu, loét hoặc không đỡ sau vài tháng tập thì cần khám để đặt vòng nâng hoặc phẫu thuật.

Sàn chậu là gì và vì sao sinh con làm nó yếu đi

Hãy hình dung sàn chậu như một chiếc võng gồm cơ và mô liên kết căng giữa xương mu phía trước và xương cụt phía sau. Chiếc võng này đỡ bàng quang, tử cung và trực tràng, đồng thời giúp bạn nhịn tiểu, nhịn trung tiện.

Chín tháng mang thai, chiếc võng phải chịu thêm sức nặng của em bé, nước ối và tử cung to dần. Khi sinh thường, đầu em bé đi qua làm cơ và dây chằng giãn ra rất nhiều, đôi khi rách hoặc tổn thương dây thần kinh chi phối cơ. Vì vậy cảm giác "nặng nặng, lỏng lỏng" vùng kín vài tuần đầu sau sinh là rất thường gặp, và ở nhiều người sẽ đỡ dần khi mô hồi phục.

Ai dễ bị sa hơn

• Sinh thường nhiều lần, sinh con to.
• Chuyển dạ kéo dài, rặn lâu, phải dùng kẹp (forceps) hoặc giác hút.
• Rách tầng sinh môn mức độ nặng.
• Thừa cân, táo bón kéo dài, ho mạn tính (hen, viêm phế quản, hút thuốc), công việc phải mang vác nặng.
• Cơ địa mô liên kết yếu, có mẹ hoặc chị em gái từng bị sa.

Mổ lấy thai giảm phần nào nguy cơ tổn thương sàn chậu do chuyển dạ, nhưng không loại bỏ hoàn toàn, vì bản thân thai kỳ đã gây áp lực lên sàn chậu.

Những điều bài viết cũ nói chưa đúng

• "Sa dạ con do không kiêng cữ": không đúng. Ở cữ nằm yên một chỗ không bảo vệ sàn chậu, ngược lại nằm lâu còn làm cơ yếu đi và tăng nguy cơ huyết khối. Điều có hại là mang vác nặng và rặn mạnh khi sàn chậu chưa hồi phục, không phải việc đi lại, tắm gội.
• "Nằm ngửa lâu, nằm nghiêng một bên làm tử cung lệch": không có bằng chứng. Tư thế ngủ không gây sa tử cung. Tử cung ngả trước hay ngả sau là biến thể giải phẫu bình thường, không phải bệnh.
• "Sa độ 2 cứ nghỉ ngơi là tự khỏi": có người đỡ nhiều, nhưng không nên chờ đợi thụ động. Tập cơ sàn chậu có hướng dẫn mới là phần điều trị chính.

Nhận biết sa tử cung sau sinh

Dấu hiệu thường gặp:

• Cảm giác nặng, kéo xuống, "như có gì sắp rơi ra" ở vùng kín, rõ hơn vào cuối ngày hoặc sau khi đứng lâu, bế con lâu.
• Sờ thấy hoặc nhìn thấy một khối mềm ở cửa âm đạo khi tắm, khi rặn.
• Đi tiểu khó, tia yếu, tiểu không hết bãi, phải đổi tư thế mới tiểu được; hoặc són tiểu khi ho, hắt hơi.
• Đại tiện khó, phải ấn vào vùng âm đạo hoặc tầng sinh môn mới đi được.
• Khó chịu, đau hoặc cảm giác lỏng lẻo khi quan hệ.

Lưu ý: sa sinh dục không chỉ là sa tử cung. Thành trước âm đạo có thể phình xuống do bàng quang sa, thành sau phình do trực tràng sa. Bác sĩ phải khám mới biết bộ phận nào sa và sa đến đâu.

Các mức độ

Bài tập Kegel: làm đúng mới có tác dụng

Tập cơ sàn chậu là việc có bằng chứng tốt nhất cho sa nhẹ và vừa, và cũng giúp phòng sa ở lần sinh sau. Điều quan trọng là tập đúng cơ và đủ lâu.

Tìm đúng cơ

• Ngồi hoặc nằm thoải mái. Tưởng tượng bạn đang cố nhịn trung tiện và nhịn tiểu cùng lúc: cảm giác vùng hậu môn và âm đạo thắt lại, kéo lên trong.
• Bụng, mông, đùi không gồng. Không nín thở.
• Đừng tập bằng cách ngắt dòng nước tiểu thường xuyên. Làm thử một lần để nhận ra cơ thì được, làm thường xuyên có thể khiến bàng quang không làm rỗng hết.

Cách tập

1. Co giữ chậm: siết cơ, giữ càng lâu càng tốt (mục tiêu dần tới khoảng 10 giây), thả lỏng hoàn toàn trong thời gian tương đương. Làm khoảng 10 lần.
2. Co nhanh: siết mạnh rồi thả ngay, khoảng 10 lần. Loại co này giúp bạn "khoá" kịp khi ho, hắt hơi.
3. Tập 3 lần mỗi ngày. Có thể bắt đầu nhẹ nhàng ngay những ngày đầu sau sinh nếu thấy thoải mái; nếu còn đặt ống thông tiểu thì chờ rút ống rồi mới tập.
4. Kiên trì ít nhất 3 tháng mới đánh giá hiệu quả. Nhiều người bỏ cuộc sau 2–3 tuần vì chưa thấy gì.

Mẹo: gắn việc tập với hoạt động lặp lại trong ngày, ví dụ mỗi lần cho con bú. Trước khi bế con, nâng xô nước hay ho, siết sàn chậu một nhịp, thói quen này giúp giảm áp lực dồn xuống.

Nếu tập vài tuần mà bạn không chắc mình co đúng cơ, hãy hỏi bác sĩ sản hoặc chuyên viên vật lý trị liệu sàn chậu. Họ có thể kiểm tra bằng tay hoặc dùng máy phản hồi sinh học để bạn "thấy" cơ đang co.

Thói quen hằng ngày giúp sàn chậu hồi phục

• Chống táo bón: uống đủ nước, ăn rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt. Khi đi đại tiện, kê một chiếc ghế nhỏ dưới chân để đầu gối cao hơn hông, giúp đi dễ mà không phải rặn.
• Không mang vác nặng trong những tháng đầu. Bế em bé là không tránh được, nhưng xách thùng nước, bê bao gạo thì nhờ người khác.
• Quay lại vận động mạnh từ từ. Đi bộ thì sớm được. Chạy, nhảy dây, tập tạ nặng nhiều hướng dẫn phục hồi chức năng khuyên chờ khoảng 3 tháng sau sinh và khi sàn chậu đã chịu được, không thấy nặng hay són tiểu.
• Kiểm soát ho và cân nặng: điều trị hen, viêm phế quản, bỏ thuốc lá; giảm cân dần sau sinh.
• Cho con bú giúp tử cung co hồi nhanh, nhưng giai đoạn cho bú nội tiết estrogen thấp có thể làm mô âm đạo mỏng và khô, cảm giác sa có thể rõ hơn và đỡ sau khi cai sữa.

Nếu bạn đang băn khoăn chuyện gần gũi vợ chồng khi vùng kín còn nặng nề, bài quan hệ tình dục sau khi sinh con, bao giờ thì thích hợp có thể giúp ích. Sa nhẹ không cấm quan hệ, nhưng đau thì nên dừng và đi khám.

Khi nào cần điều trị thêm

Vòng nâng âm đạo (pessary)

Là một dụng cụ bằng silicon đặt vào âm đạo để đỡ tử cung. Bác sĩ chọn cỡ và hướng dẫn tháo, vệ sinh. Vòng nâng phù hợp với người còn muốn sinh thêm con, chưa muốn mổ, hoặc dùng tạm trong lúc tập sàn chậu.

Phẫu thuật

Dành cho sa nặng, ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, khi các cách trên không đủ. Bác sĩ thường khuyên chờ đến khi không còn kế hoạch sinh thêm, vì lần sinh sau có thể làm sa tái phát. Có nhiều kỹ thuật, từ khâu treo, phục hồi thành âm đạo đến cắt tử cung; mỗi cách có lợi hại riêng cần trao đổi kỹ.

Về các bài thuốc "bổ khí, nâng tử cung"

Một số bài thuốc đông y được dùng với mục đích này, nhưng bằng chứng hiệu quả còn rất hạn chế và không thay được tập sàn chậu. Đang cho con bú thì càng phải hỏi bác sĩ trước khi uống bất kỳ thuốc nào, vì nhiều vị thuốc chưa rõ độ an toàn với em bé. Tuyệt đối không tự đẩy khối sa vào rồi nhét lá, thuốc vào âm đạo.

Khi nào cần đi khám

• Đi viện ngay: không tiểu được, bụng dưới căng tức; khối sa ra ngoài không đẩy lên được, sưng, tím, đau; sốt kèm đau vùng chậu; chảy máu nhiều.
• Khám sớm: khối lồi ra cửa âm đạo; loét, chảy máu hoặc dịch hôi ở khối sa; són tiểu, són phân ảnh hưởng sinh hoạt.
• Nói với bác sĩ ở buổi khám hậu sản (khoảng 6 tuần sau sinh): mọi cảm giác nặng, lỏng, són tiểu, đau khi quan hệ. Nhiều mẹ ngại không nói, trong khi đây là lúc tốt nhất để được hướng dẫn tập.
• Sau 3 tháng tập đúng mà triệu chứng không đỡ.

Các vấn đề khác của giai đoạn sau sinh như sốt, sản dịch hôi, tắc tia sữa được tổng hợp ở bài nguyên nhân và triệu chứng hậu sản.

Nguồn tham khảo

• NHS – Pelvic organ prolapse, pelvic floor exercises: nhs.uk
• ACOG – Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ, tài liệu về sa cơ quan vùng chậu: acog.org
• Mayo Clinic – Uterine prolapse: mayoclinic.org
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ sinh sản