Lưỡi đóng bợn trắng: nguyên nhân thường gặp và khi nào là dấu hiệu bệnh

Lưỡi đóng bợn trắng phần lớn là do cặn thức ăn, vi khuẩn và tế bào chết mắc lại giữa các gai lưỡi khi miệng khô, vệ sinh lưỡi chưa kỹ, hút thuốc hoặc đang ốm; loại này cạo nhẹ là sạch và hết sau vài ngày khi nguyên nhân được xử lý. Lưỡi trắng đáng lưu ý hơn khi là nấm miệng (mảng trắng như váng sữa, lau đi để lại nền đỏ rát) hoặc mảng trắng không lau được kéo dài trên 2 tuần — trường hợp sau cần khám để loại trừ bạch sản và tổn thương tiền ung thư.

Phép thử đơn giản: lau có sạch không

Trước khi lo lắng, hãy quan sát kỹ dưới đèn sáng, sau khi đánh răng, và thử dùng dụng cụ cạo lưỡi hoặc gạc sạch lau nhẹ:

Các nguyên nhân thường gặp

Tưa lưỡi do cặn bám

Mặt lưỡi có rất nhiều gai nhỏ. Khi gai lưỡi sưng nhẹ hoặc dài ra, chúng giữ lại vụn thức ăn, vi khuẩn, tế bào bong tróc, tạo lớp trắng. Các yếu tố hay gặp:

• Khô miệng: uống ít nước, thở bằng miệng khi ngủ (ngạt mũi, ngáy), dùng một số thuốc gây khô miệng như thuốc chống dị ứng, thuốc chống trầm cảm, thuốc lợi tiểu.
• Đang ốm, sốt, ăn uống ít: lưỡi ít được cọ xát bởi thức ăn nên cặn tích lại. Lưỡi trắng ở người đang sốt thường hết khi khỏi bệnh và ăn uống lại.
• Hút thuốc, uống rượu.
• Chỉ ăn đồ mềm, ít rau xơ.
• Chưa làm sạch lưỡi khi đánh răng.

Loại này hay đi kèm hơi thở có mùi, vì vi khuẩn ở cuống lưỡi tạo ra hợp chất lưu huỳnh.

Nấm miệng (tưa miệng do Candida)

Nấm Candida vốn sống bình thường trong miệng, chỉ phát triển quá mức khi điều kiện thuận lợi:

• Vừa dùng kháng sinh.
• Dùng thuốc corticoid dạng xịt hít (người hen, COPD) mà không súc miệng sau khi xịt.
• Đeo răng giả, nhất là đeo cả khi ngủ, vệ sinh răng giả chưa kỹ.
• Tiểu đường kiểm soát kém.
• Suy giảm miễn dịch: đang hoá trị, nhiễm HIV, dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Nấm miệng tái đi tái lại ở người lớn không rõ lý do là dấu hiệu nên kiểm tra đường huyết và xét nghiệm HIV.

Bạch sản

Mảng trắng dày, không lau được, gặp nhiều ở người hút thuốc, nhai trầu thuốc, uống rượu nhiều. Phần lớn lành tính nhưng một tỉ lệ có thể tiến triển thành ung thư khoang miệng, nên cần được bác sĩ răng hàm mặt hoặc tai mũi họng khám, có khi phải sinh thiết.

Một số nguyên nhân ít gặp hơn

• Giang mai: giai đoạn hai có thể gây mảng trắng xám trong miệng, kèm phát ban, sưng hạch. Bệnh lây được qua quan hệ tình dục bằng miệng.
• Bạch sản dạng lông ở bờ lưỡi, liên quan virus Epstein–Barr ở người suy giảm miễn dịch.
• Sốt tinh hồng nhiệt ở trẻ: lưỡi trắng những ngày đầu rồi đỏ như quả dâu, kèm sốt, đau họng, phát ban.

Làm sạch lưỡi đúng cách

1. Dùng dụng cụ cạo lưỡi (dạng chữ U) hoặc mặt sau bàn chải có gai cạo lưỡi.
2. Thè lưỡi, đặt dụng cụ càng xa về phía cuống càng tốt trong mức không buồn nôn.
3. Kéo nhẹ ra phía trước, 5–10 lần, rửa dụng cụ giữa các lần.
4. Không cạo mạnh tới chảy máu; lưỡi rát là đang làm quá tay.
5. Làm mỗi ngày, cùng lúc đánh răng.

Kèm theo: uống đủ nước, ăn rau và thức ăn cần nhai, điều trị ngạt mũi để không phải thở miệng, bỏ thuốc lá. Người đeo răng giả nên tháo ra khi ngủ và vệ sinh hằng ngày. Người dùng thuốc xịt hen có corticoid nên súc miệng, nhổ đi sau mỗi lần xịt.

Bài cũ khuyên "giải pháp duy nhất là dùng gạc rơ lưỡi mỗi ngày". Thực tế rơ lưỡi chỉ giải quyết tưa do cặn bám; với nấm miệng hay bạch sản thì cạo mạnh chỉ gây trầy xước, không chữa được.

Với trẻ nhỏ

• Trẻ bú mẹ hoặc bú bình thường có lớp sữa trắng mỏng trên lưỡi, lau nhẹ là sạch: bình thường.
• Mảng trắng dính, lan ra má trong, lau không sạch hoặc để lại nền đỏ, trẻ quấy khi bú: có thể là nấm miệng, đưa trẻ đi khám để được kê thuốc phù hợp. Nếu đang cho con bú mà mẹ đau rát núm vú, cả hai mẹ con cần được kiểm tra.
• Không dùng mật ong rơ lưỡi cho trẻ dưới 1 tuổi — mật ong có nguy cơ chứa bào tử gây ngộ độc botulinum ở trẻ nhỏ. Cũng không chà mạnh bằng khăn, muối, vì dễ làm trầy niêm mạc.
• Tiệt trùng núm vú, núm ti giả, dụng cụ hút sữa thường xuyên.

Điều trị nấm miệng

Nấm miệng cần thuốc kháng nấm dạng ngậm, súc hoặc gel bôi; trường hợp nặng hoặc ở người suy giảm miễn dịch có thể cần thuốc uống theo đơn. Một số thuốc kháng nấm có tương tác với thuốc khác (ví dụ thuốc chống đông warfarin, một số thuốc mỡ máu), nên báo cho bác sĩ, dược sĩ những thuốc đang dùng. Song song cần xử lý yếu tố thuận lợi: súc miệng sau xịt corticoid, kiểm soát đường huyết, vệ sinh răng giả. Súc miệng nước muối sinh lý có thể giúp dễ chịu nhưng không thay thuốc kháng nấm.

Khi nào cần đi khám

• Mảng trắng không lau được, hoặc không hết sau 2 tuần dù đã vệ sinh tốt.
• Kèm vết loét lâu lành, chảy máu, sùi, cứng khi sờ, đau tăng dần.
• Đau khi nuốt, nuốt vướng, khàn tiếng kéo dài, nổi hạch cổ.
• Nấm miệng tái lại nhiều lần, hoặc ở người lớn không có lý do rõ.
• Lưỡi trắng kèm phát ban, sốt, sưng hạch, hoặc sau quan hệ tình dục không an toàn.
• Trẻ có mảng trắng kèm bỏ bú, sốt, quấy nhiều.

Người hút thuốc, uống rượu nhiều nên khám răng miệng định kỳ để phát hiện sớm tổn thương niêm mạc.

Nguồn tham khảo

• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) — White tongue, Oral thrush: nhs.uk
• Mayo Clinic — Oral thrush, Leukoplakia: mayoclinic.org
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) — Candida infections of the mouth: cdc.gov