9 dấu hiệu sớm của ung thư máu (bệnh bạch cầu) và xét nghiệm cần làm
Ung thư máu thường lộ ra qua thiếu máu, chảy máu bất thường và nhiễm trùng lặp lại. Phần lớn các dấu hiệu này do bệnh khác gây ra, nên bước đúng là làm công thức máu thay vì hoảng sợ.
Ung thư máu – trong bài này chủ yếu nói về bệnh bạch cầu (leukemia) – thường không có một dấu hiệu "đặc trưng" nào. Nó lộ ra qua những biểu hiện rất đời thường: mệt và xanh xao vì thiếu máu, dễ bầm tím hay chảy máu vì thiếu tiểu cầu, sốt và nhiễm trùng lặp lại vì bạch cầu không làm được việc. Những dấu hiệu này phần lớn do bệnh khác gây ra, nên cách đúng không phải là hoảng sợ mà là đi làm một xét nghiệm công thức máu – rẻ, nhanh và trả lời được câu hỏi đầu tiên.
Vì sao ung thư máu gây ra những dấu hiệu này
Tủy xương là "nhà máy" sinh ra ba dòng tế bào máu: hồng cầu chở oxy, bạch cầu chống nhiễm trùng, tiểu cầu giúp cầm máu. Trong bệnh bạch cầu, một dòng tế bào non bất thường sinh sôi chiếm chỗ trong tủy. Hệ quả là:
- Hồng cầu bình thường giảm → thiếu máu → mệt, da xanh, hụt hơi.
- Tiểu cầu giảm → chấm xuất huyết, bầm tím, chảy máu cam, chảy máu chân răng.
- Bạch cầu có thể tăng rất cao về số lượng nhưng là tế bào non, không chống được vi khuẩn → nhiễm trùng, sốt lặp lại.
- Tế bào bất thường tràn ra ngoài tủy → hạch to, gan lách to, đau xương.
Hiểu cơ chế này giúp bạn nhìn ra điều quan trọng: một dấu hiệu đơn lẻ ít có giá trị; nhiều dấu hiệu cùng lúc, kéo dài và nặng dần mới đáng lo.
9 dấu hiệu nên để ý
1. Mệt mỏi, da xanh xao kéo dài
Không phải kiểu mệt sau một tuần làm việc căng thẳng, ngủ bù là đỡ. Đây là mệt dai dẳng, nghỉ không hết, kèm da và niêm mạc (lòng bàn tay, mí mắt dưới, môi) nhợt hơn trước. Người nhà thường nhận ra trước người bệnh: "dạo này trông xanh quá".
2. Hụt hơi, tim đập nhanh khi gắng sức nhẹ
Leo một tầng cầu thang đã phải dừng thở, tim đập thình thịch – trong khi trước đây vẫn leo bình thường. Đây là cách cơ thể bù cho thiếu máu. Tất nhiên, thiếu máu do thiếu sắt (kinh nguyệt nhiều, trĩ chảy máu, ăn thiếu) gặp nhiều hơn rất nhiều so với ung thư máu.
3. Chấm đỏ li ti hoặc mảng bầm tím không rõ lý do
Chấm xuất huyết là những chấm đỏ hoặc tím nhỏ như đầu kim, hay gặp ở cẳng chân, không mất đi khi ấn. Bầm tím xuất hiện ở chỗ không hề va chạm, hoặc va nhẹ mà bầm to. Cách tự kiểm tra đơn giản: lấy một cốc thủy tinh trong ấn lên vùng da có nốt đỏ – nếu nốt vẫn nhìn thấy rõ qua thành cốc thì đó là xuất huyết dưới da, cần đi khám sớm.
4. Chảy máu cam, chảy máu chân răng khó cầm
Chảy máu cam thường gặp và phần lớn lành tính, nhất là khi mũi khô hoặc ngoáy mũi. Điều đáng lưu ý là chảy máu cam lặp đi lặp lại, kéo dài trên 15–20 phút dù đã bóp mũi đúng cách, hoặc đi kèm chảy máu chân răng khi chải răng nhẹ, kinh nguyệt nhiều bất thường.
5. Sốt, nhiễm trùng lặp đi lặp lại
Viêm họng, viêm phổi, nhiễm trùng da cứ khỏi rồi lại bị, hoặc sốt không tìm ra nguyên nhân. Ở người đã có bạch cầu rất thấp, một cơn sốt có thể diễn tiến nặng nhanh – đó là lý do sốt kèm chấm xuất huyết là tình huống phải đi viện ngay.
6. Đau xương, đau khớp
Đau âm ỉ ở xương dài (đùi, cẳng chân), xương ức, lưng, đôi khi đau về đêm. Ở trẻ nhỏ, biểu hiện có thể là trẻ kêu đau chân, đi khập khiễng hoặc bỗng không chịu đi, bị nhầm với "đau tăng trưởng" hay chấn thương.
7. Hạch to không đau
Hạch ở cổ, nách, bẹn to lên, chắc, không đau, không nhỏ lại sau vài tuần. Hạch to kèm sốt, sụt cân, đổ mồ hôi đêm cũng là dấu hiệu gợi ý u lympho – một nhóm ung thư máu khác. Ngược lại, hạch nhỏ, mềm, đau, xuất hiện sau viêm họng hay sâu răng thì thường là hạch phản ứng và tự nhỏ đi.
8. Đầy bụng, no nhanh, tức vùng hạ sườn trái
Lách to (nằm dưới bờ sườn trái) có thể làm ăn vài miếng đã no, tức bụng bên trái. Dấu hiệu này hay gặp ở bệnh bạch cầu mạn tính.
9. Sụt cân, sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi đêm
Sụt trên 5% cân nặng trong vài tháng mà không ăn kiêng, áo ướt đẫm mồ hôi về đêm phải thay, sốt nhẹ kéo dài. Bộ ba này không đặc hiệu cho ung thư máu (lao, cường giáp, nhiễm trùng mạn đều có thể gây ra) nhưng luôn đáng được khám.
Cấp tính và mạn tính: hai bức tranh khác nhau
| Bạch cầu cấp | Bạch cầu mạn | |
|---|---|---|
| Diễn tiến | Vài ngày đến vài tuần, nặng nhanh | Nhiều tháng, nhiều năm, có khi không triệu chứng |
| Hay gặp ở | Trẻ em (thể lympho cấp) và người lớn tuổi (thể tủy cấp) | Chủ yếu người trung niên, lớn tuổi |
| Cách thường được phát hiện | Sốt, chảy máu, xanh xao rõ, phải nhập viện | Tình cờ thấy bạch cầu cao khi khám sức khỏe, hoặc lách to |
Một tình huống rất hay gặp ở thể mạn: người đi khám sức khỏe định kỳ, không có triệu chứng gì, được báo bạch cầu cao gấp vài lần bình thường. Đây không phải lúc hoảng loạn mà là lúc cần đến chuyên khoa huyết học để làm tiếp. Nếu bạn đang cầm một kết quả công thức máu bất thường và chưa biết bước tiếp theo, có thể đọc thêm về việc nên làm khi kết quả tầm soát bất thường.
Đi khám sẽ được làm gì
- Công thức máu toàn phần: đếm hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu. Đây là xét nghiệm đầu tiên, có ở hầu hết cơ sở y tế. Một công thức máu hoàn toàn bình thường làm khả năng bạch cầu cấp rất thấp.
- Phết máu ngoại vi: nhìn tế bào dưới kính hiển vi để tìm tế bào non bất thường.
- Tủy đồ, sinh thiết tủy: lấy một ít tủy ở xương chậu, gây tê tại chỗ. Đây là xét nghiệm quyết định chẩn đoán và phân loại.
- Xét nghiệm di truyền, miễn dịch tế bào trên mẫu tủy để chọn phác đồ điều trị.
Ung thư máu không phát hiện được bằng "xét nghiệm dấu ấn ung thư" bán sẵn trong các gói khám, cũng không có cách nào tự xác định ở nhà.
Những điều nên hiểu đúng
- Bầm tím ở phụ nữ, người dùng thuốc chống đông, aspirin, người lớn tuổi da mỏng là chuyện thường gặp. Chỉ đáng lo khi kèm dấu hiệu khác hoặc xuất hiện nhiều bất thường.
- Đau đầu đơn thuần không phải dấu hiệu sớm của ung thư máu. Bài cũ nêu đau đầu như một triệu chứng chính – điều này dễ gây lo lắng thừa. Đau đầu có thể gặp khi thiếu máu nặng hoặc khi bệnh đã lan lên hệ thần kinh, nhưng đó không phải lúc "phát hiện sớm".
- Ung thư máu không lây, không phải do "máu nóng", "máu độc".
- Nhiều thể bệnh điều trị được. Bạch cầu lympho cấp ở trẻ em có tỷ lệ chữa khỏi cao khi điều trị đúng phác đồ tại cơ sở chuyên khoa. Một số thể mạn tính được kiểm soát bằng thuốc uống trong nhiều năm.
- Không có thực phẩm, lá thuốc nào chữa ung thư máu. Bỏ dở hóa trị để dùng thuốc nam là một trong những lý do mất cơ hội điều trị đáng tiếc nhất.
Khi nào cần đi khám
Đi cấp cứu ngay nếu:
- Sốt kèm chấm xuất huyết lan nhanh trên da.
- Chảy máu không cầm được (chảy máu cam trên 20–30 phút, nôn ra máu, đi ngoài phân đen).
- Khó thở khi nghỉ, lơ mơ, lú lẫn, đau đầu dữ dội đột ngột.
Đi khám trong vài ngày tới và xin làm công thức máu nếu:
- Mệt, xanh xao kéo dài trên 2–3 tuần không rõ lý do.
- Bầm tím, chấm xuất huyết xuất hiện mà không va chạm.
- Sốt hoặc nhiễm trùng lặp lại nhiều lần trong vài tháng.
- Hạch to, chắc, không đau tồn tại trên 2–3 tuần.
- Trẻ đau chân, khập khiễng không rõ nguyên nhân kèm xanh xao hoặc sốt.
Khi đi khám, hãy kể rõ: các dấu hiệu xuất hiện từ bao giờ, đang dùng thuốc gì (kể cả thuốc nam, thực phẩm chức năng), gia đình có ai bệnh máu. Thông tin này giúp bác sĩ đọc kết quả xét nghiệm chính xác hơn.
Hỏi đáp nhanh
Xét nghiệm công thức máu bình thường thì có loại trừ được ung thư máu không?
Với bạch cầu cấp, công thức máu hoàn toàn bình thường làm khả năng bệnh rất thấp. Với u lympho hay đa u tủy, công thức máu có thể còn bình thường ở giai đoạn đầu, nên nếu vẫn còn hạch to, đau xương hay sụt cân thì bác sĩ sẽ cho làm thêm.
Bạch cầu cao có phải là ung thư máu?
Phần lớn không. Bạch cầu tăng nhẹ thường do nhiễm trùng, viêm, hút thuốc, dùng corticoid, căng thẳng. Đáng lo khi bạch cầu tăng rất cao, có tế bào non trên phết máu, hoặc kèm thiếu máu và giảm tiểu cầu.
Hay bị bầm tím ở chân có phải bệnh máu không?
Thường là va chạm không để ý, da mỏng, hoặc do thuốc (aspirin, thuốc chống đông, một số thuốc giảm đau). Nên đi khám nếu bầm xuất hiện nhiều, to, ở thân mình, hoặc kèm chảy máu chân răng, chảy máu cam, kinh nguyệt nhiều.
Ung thư máu có di truyền không?
Phần lớn các trường hợp không di truyền theo kiểu bố mẹ truyền sang con. Một số hội chứng di truyền hiếm làm tăng nguy cơ. Yếu tố nguy cơ đã biết gồm hóa trị, xạ trị trước đó, tiếp xúc benzen kéo dài, hút thuốc lá.
Có nên làm xét nghiệm ung thư máu định kỳ?
Không có chương trình tầm soát riêng cho ung thư máu ở người khỏe mạnh. Công thức máu trong lần khám sức khỏe tổng quát là đủ để phát hiện nhiều trường hợp mạn tính chưa có triệu chứng.
Nguồn tham khảo
- NHS (Vương quốc Anh) – các trang về bệnh bạch cầu cấp và mạn: nhs.uk
- Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (American Cancer Society): cancer.org
- Mayo Clinic – Leukemia: mayoclinic.org
- Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương, Bộ Y tế Việt Nam
