Điều trị bệnh zona theo từng mốc: 72 giờ đầu, chăm sóc ban và xử lý đau sau zona
Thuốc kháng virus nên bắt đầu trong 72 giờ đầu khi nổi ban zona, kèm giảm đau đủ mạnh và chăm sóc da đúng. Đau sau zona là đau thần kinh, cần thuốc và cách xử lý khác.
Điều trị bệnh zona hiệu quả nhất khi bắt đầu thuốc kháng virus trong vòng 72 giờ kể từ lúc nổi những mụn nước đầu tiên: thuốc giúp ban lành nhanh hơn, bớt đau cấp và giảm nguy cơ biến chứng. Song song là giảm đau đủ mạnh, giữ vùng da sạch khô, và đi khám ngay nếu zona ở vùng mắt, tai hoặc người bệnh suy giảm miễn dịch. Phần khó nhất của zona thường đến sau khi ban đã lành: đau sau zona có thể kéo dài nhiều tháng, và cách xử lý nó khác hẳn đau lúc đang nổi ban.
Bài này tập trung vào việc điều trị theo từng mốc thời gian. Phần triệu chứng các giai đoạn và cơ chế bệnh đã có trong bài giời leo (zona thần kinh): triệu chứng và cách chữa trị.
Mốc 0–3 ngày: quyết định quan trọng nhất
Tình huống hay gặp: một người ngoài 50 tuổi thấy rát buốt một bên sườn hai ba ngày, tưởng đau cơ hay đau dạ dày, đến khi nổi một dải mụn nước mới biết là zona. Lúc này đồng hồ 72 giờ bắt đầu chạy. Nên đi khám trong ngày thay vì chờ "xem có lan không".
Thuốc kháng virus
Các thuốc thường dùng là acyclovir, valacyclovir, famciclovir — đều là thuốc kê đơn, liều và số ngày do bác sĩ quyết định dựa trên tuổi, chức năng thận và mức độ bệnh. Vài điều người bệnh nên biết:
- Thuốc không diệt hết virus và không làm ban biến mất ngay; nó rút ngắn thời gian nổi mụn nước mới và giúp lành nhanh hơn.
- Uống đủ liệu trình, đủ số lần trong ngày. Acyclovir phải uống nhiều lần mỗi ngày nên dễ quên; nếu khó tuân thủ, hỏi bác sĩ về thuốc uống ít lần hơn.
- Người bệnh thận, người cao tuổi cần chỉnh liều; uống đủ nước trong thời gian dùng thuốc.
- Quá 72 giờ vẫn có thể được chỉ định nếu còn mọc mụn nước mới, zona vùng mắt – tai, hoặc người suy giảm miễn dịch.
Kem acyclovir bôi ngoài da (loại dùng cho mụn rộp môi) không thay thế được thuốc uống trong điều trị zona.
Corticoid
Một số người được kê thêm corticoid đường uống để giảm đau cấp. Bằng chứng cho thấy lợi ích nếu có là ngắn hạn và không phòng được đau sau zona; người tiểu đường, cao huyết áp, loét dạ dày cần cân nhắc kỹ. Không tự mua corticoid uống hay bôi lên vết zona.
Những vị trí và người bệnh cần xử lý gấp hơn
| Tình huống | Vì sao đáng lo | Cần làm |
|---|---|---|
| Zona ở trán, mí mắt, quanh mắt; đặc biệt có mụn nước ở chóp mũi hoặc cạnh mũi | Dây thần kinh chi phối vùng này cũng chi phối nhãn cầu; có thể gây viêm giác mạc, viêm màng bồ đào, giảm thị lực | Khám trong ngày, cần cả bác sĩ mắt |
| Zona ở tai, ống tai kèm méo miệng, nhắm mắt không kín, ù tai, chóng mặt | Hội chứng Ramsay Hunt: liệt mặt, giảm nghe | Khám ngay, điều trị sớm cải thiện khả năng hồi phục |
| Người nhiễm HIV, đang hoá trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch, ghép tạng | Dễ lan rộng toàn thân, tổn thương phổi, gan, não | Khám ngay, có thể cần truyền thuốc |
| Ban lan nhiều vùng cách xa nhau, sốt cao, lú lẫn, đau đầu dữ dội, yếu tay chân | Zona lan toả hoặc biến chứng thần kinh | Cấp cứu |
| Phụ nữ mang thai | Lựa chọn thuốc cần cân nhắc | Khám sớm, báo đang mang thai |
Mốc 1–4 tuần: chăm sóc vùng da và kiểm soát đau
Chăm sóc mụn nước
- Rửa nhẹ bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, thấm khô bằng khăn sạch, không chà.
- Đắp gạc mát ẩm vài lần mỗi ngày, mỗi lần khoảng 10–15 phút, giúp dịu rát và làm khô mụn nước.
- Không chọc vỡ mụn nước, không bóc vảy. Để vảy tự bong.
- Che phủ nhẹ bằng gạc khô không dính khi ra ngoài, mặc áo cotton rộng.
- Kem calamine có thể làm dịu ngứa. Tránh bôi kem kháng sinh vô tội vạ, kem có corticoid, kem đánh răng, dầu gió.
Dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát: vùng da quanh ban sưng đỏ lan rộng, nóng, có mủ vàng, sốt trở lại. Khi đó cần khám để được đánh giá dùng kháng sinh.
Giảm đau giai đoạn cấp
- Paracetamol hoặc thuốc giảm đau chống viêm không kê đơn: dùng theo nhãn hoặc theo dược sĩ, lưu ý người bệnh dạ dày, thận, đang dùng thuốc chống đông.
- Đau nhiều làm mất ngủ thì báo bác sĩ sớm. Kiểm soát đau tốt ngay từ đầu được cho là quan trọng, vì đau cấp dữ dội là một trong các yếu tố liên quan tới đau kéo dài về sau.
- Không để người bệnh chịu đau "cho qua". Người cao tuổi đau zona dễ bỏ ăn, mất ngủ, lú lẫn.
Về các cách chữa dân gian
Vẽ mực tàu, đắp đậu xanh giã, lá cây, rượu thuốc lên vết zona không có bằng chứng giúp bệnh khỏi nhanh hơn. Rủi ro thì rõ: nhiễm trùng, viêm da tiếp xúc, để lại sẹo, và quan trọng nhất là bỏ lỡ 72 giờ vàng để dùng thuốc kháng virus. Câu chuyện "zona quấn kín vòng eo là chết" cũng không đúng: zona thường chỉ theo một bên cơ thể, và mức độ nguy hiểm không phụ thuộc vào việc ban có "giáp vòng" hay không.
Sau khi ban lành: đau sau zona
Đau sau zona là đau kéo dài từ khoảng 3 tháng trở lên ở đúng vùng từng nổi ban, dù da đã lành. Người bệnh hay tả: rát bỏng, nhói như điện giật, đau buốt khi áo cọ vào, thậm chí gió thổi qua cũng đau. Người càng cao tuổi càng dễ gặp.
Thuốc giảm đau thông thường thường không đủ, vì đây là đau do tổn thương thần kinh. Các hướng điều trị bác sĩ có thể dùng:
- Miếng dán lidocaine tại chỗ — ít tác dụng toàn thân, hay được ưu tiên ở người cao tuổi.
- Thuốc nhóm gabapentin, pregabalin; một số thuốc chống trầm cảm liều thấp có tác dụng giảm đau thần kinh. Đây là thuốc kê đơn, cần tăng liều từ từ và theo dõi chóng mặt, buồn ngủ, nguy cơ ngã ở người già.
- Kem hoặc miếng dán capsaicin nồng độ cao ở một số cơ sở.
- Phong bế thần kinh, các thủ thuật can thiệp tại phòng khám đau khi thuốc không hiệu quả.
Những việc người bệnh tự làm được: mặc đồ mềm, có thể dán một lớp màng mỏng hoặc quấn nhẹ để áo không cọ trực tiếp; chườm mát (không chườm đá trực tiếp); giữ vận động, ngủ đều; báo bác sĩ nếu đau làm buồn bã, mất ngủ kéo dài — đau mạn tính và trầm cảm hay đi cùng nhau, điều trị cả hai mới đỡ.
Trong thời gian bệnh: tránh lây cho người khác
Zona không lây thành zona, nhưng dịch trong mụn nước có thể lây virus cho người chưa từng bị thuỷ đậu và chưa tiêm vắc xin thuỷ đậu, khiến họ bị thuỷ đậu. Cho đến khi tất cả mụn nước đóng vảy:
- Che kín vùng ban, rửa tay sau khi chạm vào.
- Tránh tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch, trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch.
- Không dùng chung khăn tắm.
Phòng tái phát: vắc xin zona
Zona có thể tái phát. Vắc xin zona tái tổ hợp (tiêm 2 liều cách nhau vài tháng) được nhiều nước khuyến cáo cho người từ 50 tuổi và người lớn suy giảm miễn dịch, kể cả người đã từng bị zona — thường tiêm sau khi ban đã lành. Hỏi cơ sở tiêm chủng về loại vắc xin hiện có và lịch tiêm phù hợp. Có thể xem thêm các mũi tiêm chủng cho người lớn.
Khi nào cần đi khám
- Ngay khi nghi zona, càng sớm càng tốt trong 72 giờ đầu.
- Trong ngày: zona vùng mắt, trán, mũi; zona vùng tai kèm méo miệng, ù tai, chóng mặt.
- Cấp cứu: sốt cao, đau đầu dữ dội, cổ cứng, lú lẫn, yếu liệt chi, ban lan khắp người.
- Vùng ban sưng đỏ lan, chảy mủ, sốt lại sau vài ngày.
- Đau sau khi ban đã lành kéo dài quá vài tuần, ảnh hưởng giấc ngủ.
- Bị zona nhiều lần, hoặc zona ở người trẻ không rõ lý do — nên khám kiểm tra tình trạng miễn dịch.
Hỏi đáp nhanh
Bị zona đã quá 3 ngày mới đi khám, còn uống thuốc kháng virus được không?
Vẫn nên đi khám. Bác sĩ có thể vẫn kê thuốc nếu còn mụn nước mới, zona ở mắt – tai hoặc người bệnh suy giảm miễn dịch. Kể cả không dùng kháng virus, việc kiểm soát đau và theo dõi biến chứng vẫn cần thiết.
Bị zona có được tắm không?
Được. Tắm nước ấm vừa, nhẹ nhàng, không chà xát vùng ban, thấm khô sau tắm. Giữ sạch giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng.
Zona bao lâu thì khỏi?
Ban thường đóng vảy và lành trong khoảng 2–4 tuần. Đau có thể hết cùng lúc hoặc kéo dài hơn, đặc biệt ở người lớn tuổi.
Kiêng ăn gì khi bị zona?
Không có món nào cần kiêng đặc biệt theo bằng chứng y khoa. Ăn đủ chất, uống đủ nước, ngủ đủ giúp cơ thể hồi phục. Hạn chế rượu vì làm khó ngủ và có thể tương tác với thuốc giảm đau.
Đã bị zona rồi có cần tiêm vắc xin zona không?
Thường vẫn được khuyến cáo, vì zona có thể tái phát. Thời điểm tiêm nên hỏi bác sĩ, thường sau khi ban đã lành.
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – cdc.gov
- Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – nhs.uk
- Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD) – aad.org
- Mayo Clinic – mayoclinic.org
- Bộ Y tế Việt Nam – hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh da liễu
