Cách sơ cứu khi bị bỏng mắt: hoá chất, dầu mỡ, tia hàn

Bị hoá chất bắn vào mắt: rửa ngay bằng nước sạch đang có trong tầm tay (nước máy, nước uống đóng chai), rửa liên tục ít nhất 15–20 phút, vạch mi cho nước chảy khắp mắt, rồi mới đến cơ sở y tế — vừa đi vừa rửa nếu được. Không đi tìm nước muối sinh lý, không chờ, không nhỏ chất "trung hoà". Bỏng do nhiệt, dầu mỡ thì làm mát bằng nước sạch rồi đi khám; bỏng do ánh hàn thường đau sau vài giờ và cũng cần khám mắt.

Trong bỏng mắt do hoá chất, mỗi phút chậm trễ là thêm tổn thương cho giác mạc. Phần lớn di chứng nặng (mù, sẹo giác mạc, dính mi) xảy ra ở những người đã mất thời gian đầu để tìm thuốc, chạy đi viện mà không rửa, hoặc rửa vài giây cho có.

Bỏng hoá chất: các bước sơ cứu theo thứ tự

1. Rửa ngay lập tức bằng nguồn nước sạch gần nhất: vòi nước, vòi sen, chai nước lọc, bình nước. Nước máy hoàn toàn dùng được. Nếu có trạm rửa mắt ở xưởng, dùng ngay.
2. Tháo kính áp tròng nếu tháo được nhanh; nếu không tháo được thì cứ rửa, đừng để việc tháo kính làm chậm.
3. Vạch mi mắt: dùng hai ngón tay banh mi trên và mi dưới, cho dòng nước nhẹ chảy từ góc mắt phía mũi ra phía ngoài (để nước bẩn không chảy sang mắt lành). Người bị nạn đảo mắt lên, xuống, sang hai bên để nước tới mọi góc.
4. Rửa đủ lâu: ít nhất 15–20 phút; với chất kiềm (vôi, xi măng, nước thông cống, nước tẩy javel, amoniac) thì rửa lâu hơn và tiếp tục trên đường đi viện.
5. Gọi 115 hoặc nhờ người đưa đi cơ sở có chuyên khoa mắt. Mang theo chai, nhãn hoá chất hoặc chụp ảnh nhãn.

Nếu là bột khô như vôi bột, xi măng khô: nhanh chóng phủi, gạt các hạt bám ở mi và quanh mắt bằng khăn sạch hoặc tăm bông, rồi rửa nhiều nước. Hạt vôi kẹt dưới mi tiếp tục "nhả" chất kiềm, nên bác sĩ sẽ lật mi để lấy sạch.

Không làm những việc sau

• Không nhỏ chất trung hoà (giấm, chanh vào bỏng kiềm; xà phòng, nước vôi vào bỏng axit). Phản ứng trung hoà sinh nhiệt và gây thêm bỏng.
• Không nhỏ sữa mẹ, nước lá, nước trà, nước muối tự pha đậm đặc vào mắt.
• Không dụi mắt, không băng chặt trước khi rửa.
• Không nhỏ thuốc mắt có sẵn ở nhà (đặc biệt thuốc có corticoid) khi chưa được khám.

Kiềm hay axit: loại nào nguy hiểm hơn

Chất kiềm thường nguy hiểm hơn vì thấm sâu qua giác mạc, phá huỷ mô tiếp tục trong nhiều phút đến nhiều giờ. Axit làm đông vón protein bề mặt nên phần nào tự giới hạn, trừ axit mạnh như axit sulfuric (nước bình ắc quy) hay axit flohydric.

Bỏng nhiệt: dầu mỡ, hơi nóng, tia lửa

Khi dầu bắn lên mặt, phản xạ nhắm mắt thường giúp mí mắt chịu phần lớn nhiệt, giác mạc ít bị hơn. Cách xử lý:

• Làm mát vùng da mí và mặt bằng nước sạch mát (không dùng nước đá) trong khoảng 10–20 phút; nếu nghi dầu vào mắt thì rửa mắt nhẹ nhàng như trên.
• Không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ trăn, dầu, bột lên mí mắt.
• Che nhẹ mắt bằng gạc sạch, không đè ép, rồi đi khám mắt — nhất là khi mắt đau nhức, cộm, chảy nước, sợ ánh sáng, nhìn mờ, hoặc mí bị bỏng phồng rộp, lông mi cháy.

Pháo, bật lửa, bình gas mini, tia lửa khi mài cắt kim loại còn có thể kèm dị vật hoặc vết thương xuyên. Nếu thấy có vật cắm vào mắt, không rút ra, không rửa áp lực mạnh; che mắt bằng vật cứng như đáy cốc giấy để không đè vào nhãn cầu và đi cấp cứu.

Bỏng do tia hàn, tia cực tím

Thợ hàn hoặc người đứng xem không đeo mặt nạ, người đi biển, leo núi tuyết không đeo kính râm, người dùng đèn diệt khuẩn UV sai cách có thể bị viêm giác mạc do tia cực tím. Đặc điểm dễ nhận ra: lúc tiếp xúc không thấy gì, nhưng khoảng 6–12 giờ sau — hay rơi vào nửa đêm — hai mắt đau rát dữ dội như có cát, chảy nước mắt, đỏ, sợ ánh sáng, không mở được mắt.

Tình trạng này thường hồi phục trong 1–2 ngày nhưng rất đau. Có thể:

• Nằm phòng tối, đắp khăn mát lên mắt nhắm.
• Dùng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản theo hướng dẫn của dược sĩ; giảm đau đường uống theo nhãn.
• Không dụi mắt, không đeo kính áp tròng cho tới khi khỏi.
• Đi khám mắt để loại trừ dị vật kim loại và tổn thương khác.

Không tự mua thuốc nhỏ tê để nhỏ đi nhỏ lại. Thuốc tê làm mất cảm giác tạm thời nhưng dùng lặp lại cản trở giác mạc lành và có thể gây loét. Tương tự, nhìn thẳng mặt trời hoặc nhật thực không kính lọc chuẩn có thể bỏng võng mạc — tổn thương này không đau nhưng để lại điểm mù vĩnh viễn.

Sau khi đến viện, bác sĩ sẽ làm gì

Với bỏng hoá chất, việc đầu tiên thường vẫn là tiếp tục rửa, kể cả khi người bệnh đã rửa ở nhà, kèm nhỏ thuốc tê để mở mắt được. Bác sĩ thử độ pH nước mắt bằng giấy thử và rửa cho tới khi pH về bình thường, lật mi lấy hạt hoá chất, rồi soi đèn khe với thuốc nhuộm để đánh giá giác mạc, kết mạc. Tuỳ mức độ, có thể dùng thuốc nhỏ kháng sinh, chống viêm, nước mắt nhân tạo và hẹn tái khám nhiều lần. Bỏng nặng có thể cần phẫu thuật ghép màng ối, ghép kết mạc về sau.

Ngay cả khi mắt đã đỡ đau sau khi rửa, vẫn cần khám mắt với bỏng kiềm, bỏng axit mạnh và mọi trường hợp nhìn mờ — vì tổn thương có thể tiến triển sau vài giờ.

Phòng bỏng mắt trong nhà và nơi làm việc

• Đeo kính bảo hộ khi pha vôi, trộn vữa, thông cống, dùng hoá chất tẩy rửa mạnh, mài cắt kim loại, phát cỏ. Thợ hàn và người phụ hàn dùng mặt nạ hàn có kính lọc đúng chuẩn.
• Đọc nhãn, không pha trộn hai loại chất tẩy (javel với chất tẩy có axit hoặc amoniac sinh khí độc).
• Không đựng hoá chất trong chai nước uống, chai thuốc nhỏ mắt cũ.
• Để thuốc nhỏ mắt riêng, xa lọ keo dán, dầu gió, thuốc nhỏ tai; đọc nhãn trước khi nhỏ.
• Hoá chất, vôi để xa tầm tay trẻ; dặn trẻ không ném vôi, cát vào nhau.
• Khi chiên rán: lau khô thực phẩm, thả nhẹ vào chảo, đứng lùi xa, dùng nắp chắn dầu.
• Xưởng có dùng hoá chất nên có vòi rửa mắt hoặc ít nhất bình nước sạch đặt sẵn, và mọi người biết vị trí.

Khi nào cần đi khám

Đi cấp cứu mắt sau khi đã rửa trong các trường hợp:

• Mọi bỏng do kiềm (vôi, xi măng, nước thông cống), axit mạnh, hoặc không rõ hoá chất gì.
• Nhìn mờ, nhìn đôi, giảm thị lực sau tai nạn.
• Đau nhiều, không mở được mắt, đỏ tăng dần, lòng đen (giác mạc) đục trắng.
• Có dị vật, vết thương xuyên, mi mắt bỏng phồng rộp.
• Đau rát dữ dội vài giờ sau khi hàn hoặc phơi nắng gắt không kính.
• Trẻ nhỏ bị bất kỳ hoá chất nào bắn vào mắt (trẻ không mô tả được triệu chứng).

Nguồn tham khảo

• American Academy of Ophthalmology – Chemical eye burns; Photokeratitis: aao.org
• NHS – Eye injuries: nhs.uk
• CDC/NIOSH – Eye safety at work: cdc.gov
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh về mắt