Biểu hiện khi bị viêm họng hạt: vướng họng, đằng hắng và cách tìm nguồn kích thích

Viêm họng hạt biểu hiện bằng cảm giác vướng, ngứa trong họng kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, phải đằng hắng hoặc ho khan liên tục, thường nặng hơn buổi sáng và khi nói nhiều; soi gương thấy thành sau họng lổn nhổn những hạt đỏ to cỡ hạt tấm đến hạt đậu. Những "hạt" này thực chất là mô lympho của họng phì đại do bị kích thích lâu ngày — từ dịch mũi chảy xuống, trào ngược, khói thuốc hay thói quen thở miệng. Muốn đỡ thì phải tìm và xử lý nguồn kích thích, chứ không phải chỉ đốt hạt.

Bài này đi sâu vào biểu hiện và nguồn gốc của viêm họng hạt. Nếu bạn đang đau họng cấp, sốt, nuốt đau, hãy đọc bài các loại viêm họng: do virus hay liên cầu — đó là chuyện khác.

"Hạt" trong họng là gì

Niêm mạc thành sau họng có rải rác những đám mô lympho nhỏ — một phần của hệ miễn dịch, giống "trạm gác" bắt vi khuẩn, bụi, chất kích thích đi qua. Bình thường chúng nhỏ, phẳng, ta không cảm thấy gì. Khi họng bị kích thích liên tục nhiều tháng, các đám mô này to lên, nổi gồ thành hạt, đôi khi có mạch máu nhỏ chạy ngang trông như những sợi chỉ đỏ nối các hạt với nhau.

Vì vậy về mặt y khoa, "viêm họng hạt" là một hình ảnh khi khám của viêm họng mạn tính, không phải một bệnh riêng do một loại vi trùng. Nhiều người có hạt trong họng mà không hề khó chịu; ngược lại có người họng ít hạt nhưng vướng ngứa suốt ngày. Mức khó chịu phụ thuộc vào nguồn kích thích còn đang hoạt động hay không, chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào số hạt.

Biểu hiện thường gặp

• Cảm giác vướng, có đờm dính ở họng mà khạc không ra hoặc khạc ra rất ít đờm trong.
• Ngứa họng, phải đằng hắng liên tục; đằng hắng xong dễ chịu được vài phút rồi lại ngứa.
• Ho khan từng tiếng, đôi khi thành tràng khi hít khói, gió lạnh, mùi mạnh, hoặc khi nói to lâu.
• Khô rát họng buổi sáng, nhất là ở người ngủ há miệng, ngáy, nằm phòng máy lạnh.
• Giọng hơi khàn, nhanh mệt sau khi giảng bài, bán hàng, hát karaoke.
• Hơi thở có mùi nếu kèm viêm xoang, viêm amidan mạn hoặc vệ sinh răng miệng chưa tốt.

Điểm đặc trưng là không sốt, không đau nhiều khi nuốt, ăn uống bình thường, sức khoẻ chung không giảm. Triệu chứng dai dẳng hàng tháng, lúc tăng lúc giảm theo thời tiết và thói quen.

Vòng luẩn quẩn của việc đằng hắng

Mỗi lần đằng hắng mạnh, hai dây thanh và niêm mạc họng va đập vào nhau, gây kích thích thêm, làm tiết nhầy thêm — và lại sinh cảm giác vướng. Nhiều người đằng hắng hàng trăm lần mỗi ngày mà không để ý. Đây là lý do có người uống thuốc, đốt hạt rồi mà vẫn vướng: thói quen vẫn còn nguyên.

Cách tập bỏ: mỗi khi thấy muốn đằng hắng, thay bằng nuốt mạnh một ngụm nước nhỏ, hoặc nuốt khan, hoặc thở ra nhẹ bằng mũi rồi nuốt. Mang theo chai nước nhỏ bên mình trong 2–3 tuần đầu. Nhiều người giảm rõ triệu chứng chỉ nhờ việc này.

Tìm đúng nguồn kích thích — phần quan trọng nhất

Bảng dưới giúp bạn tự đối chiếu trước khi đi khám, để kể cho bác sĩ đúng hướng:

Thường không chỉ có một nguồn. Một người bán hàng hút thuốc, hay ăn tối muộn và ngủ phòng máy lạnh có thể có đủ ba bốn yếu tố cùng lúc — và cần sửa từng cái một.

Những điều nên làm hằng ngày

• Uống nước đều trong ngày, từng ngụm nhỏ, để niêm mạc không khô.
• Súc họng nước muối ấm pha nhạt (vị hơi mặn như nước canh) sáng và tối. Không cần pha đặc — muối đặc làm niêm mạc khô và rát thêm.
• Rửa mũi nước muối sinh lý nếu có nghẹt mũi, chảy dịch sau mũi.
• Giữ độ ẩm phòng ngủ, không để máy lạnh thổi thẳng vào mặt.
• Ăn tối cách giờ ngủ 2–3 tiếng nếu nghi trào ngược.
• Bỏ thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử.

Viên ngậm thảo dược, kẹo ngậm làm dịu tạm thời, không chữa được hạt. Không nên ngậm liên tục cả ngày loại có đường hoặc có tinh dầu bạc hà mạnh.

Đốt hạt, uống kháng sinh: khi nào có ích

Kháng sinh không có vai trò trong viêm họng hạt đơn thuần, vì đây không phải nhiễm khuẩn cấp. Uống kháng sinh mỗi lần ngứa họng chỉ làm tăng nguy cơ kháng thuốc, rối loạn tiêu hoá, mà triệu chứng không hết.

Đốt hạt (bằng điện, laser, sóng cao tần hay áp lạnh) làm phẳng một số hạt to, có thể giảm cảm giác vướng trong một thời gian. Nhưng nếu nguồn kích thích vẫn còn, hạt mới lại mọc. Đốt nhiều lần, đốt rộng có thể để lại sẹo, làm họng khô hơn. Hãy thận trọng với quảng cáo "đốt hạt một lần khỏi vĩnh viễn". Đốt hạt chỉ nên cân nhắc khi đã xử lý nguyên nhân mà vẫn còn vài hạt to gây khó chịu rõ, và do bác sĩ tai mũi họng quyết định.

Thuốc nam, bài thuốc dân gian như rẻ quạt, sâm đại hành, chanh muối: có thể làm dịu họng nhưng bằng chứng chữa viêm họng mạn còn hạn chế; dùng lâu cần để ý tương tác với thuốc đang uống và nguồn gốc dược liệu.

Cảm giác vướng họng: khi nào không phải "viêm họng hạt"

Nhiều người thấy vướng họng rồi tự kết luận viêm họng hạt, trong khi nguyên nhân có thể khác:

• Cảm giác có khối trong họng nhưng nuốt thức ăn hoàn toàn bình thường, thậm chí ăn vào lại đỡ: thường liên quan trào ngược, căng thẳng — gọi là cảm giác nghẹn họng (globus), lành tính.
• Thức ăn bị mắc, nghẹn khi nuốt, phải uống nước để trôi, nặng dần từ đồ cứng sang đồ mềm: đây là khó nuốt thật sự, cần nội soi — xem bài các triệu chứng của ung thư thực quản.
• Khàn tiếng kéo dài: cần soi thanh quản, đặc biệt ở người hút thuốc.
• Đau, vướng một bên, nuốt đau lan lên tai cùng bên: cần khám sớm.

Khi nào cần đi khám

Bạn nên đi khám tai mũi họng (có nội soi) nếu vướng họng kéo dài trên 3–4 tuần dù đã chăm sóc như trên. Đi khám sớm hơn, trong vòng vài ngày, nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau:

• Khàn tiếng trên 3 tuần, nhất là người hút thuốc, uống rượu nhiều.
• Nuốt nghẹn, nuốt đau ngày càng tăng, sụt cân không rõ lý do.
• Đau họng một bên kéo dài, đau lan lên tai.
• Khạc ra máu, đờm lẫn máu.
• Sờ thấy hạch hoặc khối ở cổ không nhỏ đi sau 2–3 tuần.
• Hơi thở rít, khó thở.

Những dấu hiệu này không phải biểu hiện của viêm họng hạt đơn thuần, và cần được loại trừ bệnh nặng hơn ở họng, thanh quản, thực quản.

Nguồn tham khảo

• NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) — nhs.uk
• Mayo Clinic — mayoclinic.org
• Viện Hàn lâm Tai Mũi Họng – Phẫu thuật Đầu cổ Hoa Kỳ (AAO-HNS) — enthealth.org
• Bộ Y tế Việt Nam, hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tai mũi họng