Thoát vị rốn ở trẻ sơ sinh: cách phát hiện, khi nào tự khỏi và khi nào phải mổ

Thoát vị rốn ở trẻ sơ sinh là một khối phồng mềm ở rốn, to lên khi bé khóc, rặn và xẹp xuống khi bé nằm yên, do lỗ ở thành bụng nơi dây rốn đi qua chưa đóng kín. Phần lớn trường hợp tự khỏi trong vài năm đầu mà không cần làm gì; dán đồng xu, băng ép hay đeo đai không giúp lỗ đóng nhanh hơn và có thể gây hại. Chỉ cần mổ khi thoát vị không tự đóng đến tuổi mẫu giáo lớn, lỗ quá rộng, hoặc khi bị nghẹt – tình huống hiếm nhưng là cấp cứu.

Thoát vị rốn là gì, vì sao bé bị

Khi còn trong bụng mẹ, mạch máu dây rốn đi qua một lỗ nhỏ ở giữa thành bụng. Sau sinh, cuống rốn rụng và các lớp cơ – cân quanh lỗ này dần khép lại. Nếu lỗ khép chưa kín, một phần mỡ hoặc ruột có thể đẩy ra dưới da mỗi khi áp lực trong bụng tăng, tạo thành khối phồng ở rốn. Da bên ngoài vẫn lành lặn bình thường.

Thoát vị rốn rất thường gặp, hay gặp hơn ở trẻ sinh non, nhẹ cân. Đây không phải do cắt rốn sai, không phải do để bé khóc nhiều, cũng không phải lỗi của cha mẹ.

Nhận biết tại nhà

• Khối tròn, mềm nhô lên ngay tại rốn, thường được nhận ra sau khi cuống rốn rụng vài tuần.
• To hơn khi bé khóc, ho, rặn đi ngoài, ưỡn người; nhỏ đi hoặc biến mất khi bé ngủ, nằm thư giãn.
• Khi bé nằm yên, ấn rất nhẹ thấy khối xẹp vào, có thể nghe tiếng óc ách nhỏ.
• Bé không đau, vẫn bú, chơi bình thường.

Kích thước khối phồng bên ngoài không phản ánh độ rộng của lỗ: một khối phồng to như quả chanh nhưng lỗ bên dưới nhỏ vẫn có thể tự đóng tốt. Bác sĩ đánh giá bằng cách sờ đường kính lỗ ở thành bụng.

Phân biệt với những thứ khác ở rốn

Diễn tiến tự nhiên: chờ là cách điều trị chính

Khi bé lớn lên, cơ thành bụng khỏe hơn và lỗ thoát vị dần thu nhỏ. Phần lớn đóng lại trong vài năm đầu, nhiều trẻ trước 2–3 tuổi; một số đến 4–5 tuổi. Trong thời gian chờ, cha mẹ chỉ cần:

• Sinh hoạt bình thường cho bé: tắm, nằm sấp chơi khi thức có người trông, bế, địu.
• Không cần dỗ bằng mọi giá để bé không khóc. Khóc làm khối phồng to ra lúc đó nhưng không làm lỗ rộng hơn, không gây biến chứng.
• Xử lý táo bón nếu có (cho bú đủ, trẻ ăn dặm thì đủ rau, nước) để bé không phải rặn quá mạnh – chủ yếu để bé dễ chịu.
• Chụp ảnh khối phồng khi bé khóc, mỗi 1–2 tháng một lần, cùng một tư thế – đây là cách tốt nhất để thấy khối nhỏ dần và đưa cho bác sĩ xem.
• Khám định kỳ theo lịch tiêm chủng hoặc khám sức khỏe để bác sĩ sờ đánh giá lỗ.

Đồng xu, băng dính, đai rốn: vì sao không nên

Đây là mẹo dân gian rất phổ biến: ấn đồng xu vào rốn rồi dán băng dính, hoặc quấn đai chặt bụng. Lý do không nên làm:

• Không có lợi ích: các nghiên cứu và hướng dẫn nhi khoa không cho thấy băng ép làm lỗ đóng nhanh hơn. Lỗ đóng là nhờ cơ phát triển, không phải nhờ bị ấn vào.
• Gây hại da: băng dính trên da non của trẻ sơ sinh gây đỏ, phồng rộp, trợt loét, nấm, nhiễm trùng – nhất là trong khí hậu nóng ẩm.
• Có thể nguy hiểm: đồng xu bong ra trở thành dị vật bé có thể đưa vào miệng gây hóc; đai quấn chặt cản trở thở bụng của trẻ nhỏ.
• Che mất dấu hiệu: khi khối thoát vị bị băng kín, cha mẹ không thấy được nếu nó cứng lên hay đổi màu.

Cũng không tự ấn đẩy khối phồng vào khi bé đang khóc, không bôi dầu, đắp lá lên rốn.

Khi nào cần mổ

Bác sĩ ngoại nhi thường cân nhắc phẫu thuật khi:

• Thoát vị vẫn còn khi trẻ đến tuổi khoảng 4–5, trước khi vào tiểu học.
• Lỗ thoát vị rộng (thường được đánh giá là trên khoảng 1,5–2 cm) và không nhỏ đi sau 2 tuổi, vì những lỗ này ít khả năng tự đóng.
• Khối thoát vị to dần theo thời gian thay vì nhỏ lại.
• Đã từng có đợt nghẹt, hoặc trẻ hay đau ở rốn.
• Bị nghẹt – mổ cấp cứu.

Mổ thoát vị rốn ở trẻ là phẫu thuật nhỏ: gây mê, đường rạch nhỏ ở nếp rốn, khâu lại lỗ ở thành bụng. Đa số trẻ về nhà trong ngày hoặc hôm sau, sinh hoạt lại bình thường sau vài ngày, sẹo giấu trong nếp rốn nên ít thấy. Tái phát ít gặp.

Thoát vị rốn nghẹt: hiếm nhưng phải biết

Nghẹt là khi một đoạn ruột hoặc mỡ bị kẹt trong lỗ, không trở vào bụng được, máu nuôi bị chèn ép. Ở trẻ em tình huống này ít gặp hơn nhiều so với thoát vị bẹn, nhưng khi xảy ra thì cần mổ sớm để tránh hoại tử ruột. Dấu hiệu:

• Khối phồng trở nên căng cứng, không xẹp khi bé nằm yên, ngủ.
• Da trên khối đỏ, tím hoặc thâm.
• Bé khóc thét, quấy liên tục, đau khi chạm vào rốn.
• Nôn, đặc biệt nôn dịch xanh hoặc vàng.
• Bụng chướng, không đi ngoài, không trung tiện.
• Sốt, bỏ bú.

Khi nào cần đi khám

• Đi cấp cứu ngay: có bất kỳ dấu hiệu nghẹt nào ở trên. Đừng cố tự ấn khối vào rồi ở nhà theo dõi.
• Đi khám trong vài ngày: rốn rỉ dịch, có cục thịt đỏ ở đáy rốn, khối phồng nằm lệch trên rốn hoặc ở bẹn, khối to dần qua các tháng.
• Khám chuyên khoa ngoại nhi theo hẹn: thoát vị còn sau 2 tuổi với lỗ rộng, hoặc còn ở tuổi 4–5.

Nguồn tham khảo

• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) – HealthyChildren: healthychildren.org
• NHS – Umbilical hernia: nhs.uk
• Mayo Clinic – Umbilical hernia: mayoclinic.org
• Bộ Y tế – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh ngoại nhi