Sốt phát ban ở trẻ: phân biệt ban đỏ trẻ nhỏ, sởi, rubella, sốt xuất huyết và những câu hỏi thường gặp

"Sốt phát ban" không phải một bệnh mà là cách gọi chung cho các bệnh vừa sốt vừa nổi ban, hay gặp nhất ở trẻ là ban đỏ trẻ nhỏ (roseola), sởi, rubella và sốt xuất huyết. Phân biệt dựa vào tuổi, ban mọc lúc nào so với cơn sốt, và triệu chứng đi kèm. Đa số tự khỏi với chăm sóc tại nhà, không cần kiêng gió kiêng tắm; nhưng ban không mất khi ấn, trẻ li bì, khó thở, nôn nhiều hay chảy máu là phải đi viện ngay.

Bảng phân biệt nhanh các bệnh sốt phát ban thường gặp

Ngoài bốn bệnh trên còn có tay chân miệng (bóng nước ở lòng bàn tay, bàn chân, loét miệng), thủy đậu (mụn nước rải rác, ngứa), ban do nhiều virus khác, dị ứng thuốc, và hiếm hơn nhưng cần nhận ra sớm là bệnh Kawasaki (sốt kéo dài từ 5 ngày, mắt đỏ, môi đỏ nứt, bàn tay chân sưng).

Từng bệnh: điều cha mẹ cần biết

Ban đỏ trẻ nhỏ (roseola) – nhìn đáng sợ nhưng thường lành

Tình huống điển hình: bé 10 tháng sốt 39–40°C ba ngày liền, uống hạ sốt thì đỡ rồi lại sốt, đi khám không thấy gì. Đến ngày thứ tư hết sốt, sáng ra người nổi ban hồng khắp ngực lưng – và lúc này bé lại khỏe lên. Ban xuất hiện chính là dấu hiệu bệnh đang khỏi.

• Không cần kháng sinh, không cần thuốc bôi ban.
• Điều cần lưu ý là co giật do sốt trong những ngày sốt cao. Phần lớn cơn co giật do sốt ngắn và không để lại di chứng, nhưng lần đầu bị phải đưa đi khám.

Sởi – bệnh rất dễ lây và có thể biến chứng nặng

Sởi là một trong những bệnh truyền nhiễm dễ lây nhất. Người bệnh có thể lây từ khoảng 4 ngày trước đến 4 ngày sau khi nổi ban, nên khi phát hiện thì thường đã lây cho người khác.

• Biến chứng: viêm phổi (nguyên nhân tử vong hàng đầu), viêm tai giữa, tiêu chảy, loét giác mạc, viêm não, suy dinh dưỡng sau bệnh.
• Trẻ mắc sởi nên được nhân viên y tế đánh giá; WHO khuyến cáo bổ sung vitamin A cho trẻ mắc sởi theo liều của cơ sở y tế – không tự mua uống theo liều tự đoán.
• Cách ly trẻ ở nhà, tránh tiếp xúc với trẻ nhỏ chưa tiêm, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch.

Rubella – nhẹ với trẻ, nguy hiểm với thai nhi

Ở trẻ em, rubella thường nhẹ, nhiều khi chỉ nổi ban và hạch sau tai rồi tự hết. Nguy hiểm thực sự là khi phụ nữ mang thai nhiễm rubella, nhất là ba tháng đầu: có thể gây sảy thai, thai lưu hoặc hội chứng rubella bẩm sinh (điếc, đục thủy tinh thể, dị tật tim, chậm phát triển).

• Trẻ đang bị rubella: tránh tiếp xúc với phụ nữ mang thai trong khoảng một tuần sau khi nổi ban.
• Bà bầu tiếp xúc với người nghi rubella cần báo bác sĩ sản để được xét nghiệm.
• Phụ nữ chưa chắc đã tiêm hay mắc rubella nên tiêm vắc xin trước khi có kế hoạch mang thai – xem lịch tiêm chủng cho người lớn.

Sốt xuất huyết – nguy hiểm nhất lúc hết sốt

Đây là bệnh cha mẹ ở Việt Nam cần cảnh giác nhất trong mùa mưa. Điểm khác biệt quan trọng: giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào ngày 3–7, đúng lúc sốt bắt đầu lui. Nhiều gia đình thấy con hết sốt thì yên tâm, trong khi đó là lúc có thể xảy ra thoát huyết tương, sốc.

• Hạ sốt chỉ dùng paracetamol theo cân nặng, đúng nhãn hoặc hướng dẫn của dược sĩ. Không dùng aspirin, ibuprofen vì làm tăng nguy cơ chảy máu.
• Cho uống nhiều nước, oresol pha đúng hướng dẫn, nước trái cây, cháo loãng.
• Đi khám để được xét nghiệm máu theo dõi tiểu cầu, hematocrit theo hẹn.
• Hiện đã có vắc xin sốt xuất huyết được cấp phép ở Việt Nam cho trẻ từ 4 tuổi và người lớn; hỏi cơ sở tiêm chủng để được tư vấn.

Phân biệt sốt xuất huyết với sốt virus thông thường được phân tích kỹ hơn ở bài dấu hiệu và cách chăm sóc khi bị sốt virus.

Mẹo kiểm tra ban bằng cốc thủy tinh

Ấn mạnh thành một chiếc cốc thủy tinh trong suốt lên vùng ban:

• Ban nhạt màu, biến mất khi ấn: thường là ban do virus (sởi, rubella, roseola) hoặc dị ứng.
• Ban vẫn nhìn rõ qua thành cốc, không mất khi ấn (chấm xuất huyết, mảng tím): có thể là xuất huyết dưới da – gặp trong sốt xuất huyết, nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu. Trẻ đang sốt mà có ban kiểu này thì đi cấp cứu ngay, nhất là khi trẻ mệt lả.

Trên da sẫm màu, ban khó nhìn hơn; hãy xem ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, kết mạc mắt.

Chăm sóc tại nhà: bỏ thói quen kiêng khem

• Tắm, lau người bằng nước ấm hằng ngày, ở phòng kín gió, lau khô nhanh. Kiêng tắm làm da bẩn, dễ nhiễm trùng, trẻ khó chịu và khó hạ sốt.
• Không ủ kín, trùm chăn; mặc quần áo mỏng, phòng thoáng. "Kiêng gió" kiểu đóng kín cửa, quấn nhiều lớp làm sốt cao hơn, tăng nguy cơ co giật.
• Ăn uống bình thường, không kiêng tanh: cho ăn món mềm, dễ nuốt, chia nhiều bữa; tiếp tục bú mẹ. Kiêng ăn kéo dài làm trẻ sụt cân, chậm hồi phục – đặc biệt quan trọng sau sởi.
• Hạ sốt bằng paracetamol khi trẻ sốt cao và khó chịu, theo nhãn và cân nặng; không dùng aspirin cho trẻ.
• Giữ trẻ ở nhà, không đi nhà trẻ cho đến khi bác sĩ cho biết hết khả năng lây.
• Không bôi đắp lá, thuốc nam lên ban; không tự cho kháng sinh – phần lớn bệnh sốt phát ban do virus.

Tiêm chủng: cách phòng tốt nhất

• Sởi, rubella: trong chương trình tiêm chủng mở rộng, trẻ được tiêm vắc xin sởi lúc 9 tháng và sởi – rubella lúc 18 tháng. Cơ sở dịch vụ có thêm vắc xin sởi – quai bị – rubella. Kiểm tra sổ tiêm của con, thiếu mũi nào tiêm bù mũi đó.
• Thủy đậu: có vắc xin dịch vụ cho trẻ từ 12 tháng.
• Sốt xuất huyết: vắc xin cho người từ 4 tuổi; vẫn phải diệt muỗi, lăng quăng và ngủ màn.
• Roseola chưa có vắc xin, nhưng thường lành tính.

Khi nào cần đi khám

Đi cấp cứu ngay nếu trẻ sốt có ban kèm:

• Ban không mất khi ấn cốc, chấm xuất huyết lan nhanh, chảy máu cam, chảy máu chân răng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
• Li bì, khó đánh thức, hoặc vật vã, kích thích bất thường; co giật.
• Khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực.
• Đau bụng nhiều, nôn liên tục, không uống được; tay chân lạnh, tiểu ít hẳn – nhất là ở ngày 3–7 của sốt.
• Trẻ dưới 3 tháng tuổi có sốt.
• Giật mình nhiều, run tay chân, đi loạng choạng ở trẻ nghi tay chân miệng.

Khám trong ngày nếu: sốt trên 3 ngày, nghi sởi (ho, mắt đỏ, ban lan từ mặt xuống), sốt từ 5 ngày kèm mắt đỏ, môi đỏ nứt, hoặc bà bầu trong nhà tiếp xúc với trẻ đang nổi ban.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Measles, Rubella, Dengue: who.int
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh sởi và bệnh sốt xuất huyết Dengue; Chương trình Tiêm chủng mở rộng
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – Measles, Rubella: cdc.gov
• Hệ thống Y tế Quốc gia Anh (NHS) – Roseola; Rashes in babies and children: nhs.uk