Những bài thuốc chữa đau dạ dày theo kinh nghiệm dân gian: dùng được đến đâu và rủi ro cần biết

Các bài thuốc dân gian chữa đau dạ dày như nghệ với mật ong, nha đam, bắp cải, chuối hột, lá mơ chỉ có thể hỗ trợ giảm khó chịu ở người bị khó tiêu, viêm dạ dày nhẹ, và bằng chứng khoa học cho phần lớn chúng còn hạn chế. Chúng không diệt được vi khuẩn Helicobacter pylori, không chữa lành ổ loét do thuốc giảm đau gây ra và không thay được việc đi khám khi có dấu hiệu báo động. Dùng sai cách, một vài bài còn gây hại: nha đam nguyên lá gây tiêu chảy, nghệ dạng viên liều cao có báo cáo tổn thương gan, nghệ đen không dùng cho phụ nữ có thai.

Trước khi thử bài thuốc nào: đau dạ dày của bạn thuộc loại gì

"Đau dạ dày" là cách gọi chung cho nhiều bệnh khác nhau, và cách xử lý cũng khác nhau:

Một tình huống rất hay gặp: người đàn ông 50 tuổi, đau thượng vị vài tháng, uống nghệ mật ong thấy đỡ đỡ nên không đi khám. Đến khi đi ngoài phân đen mới nội soi thì ổ loét đã chảy máu, và nguyên nhân là H. pylori kèm thuốc giảm đau xương khớp ông vẫn uống hằng ngày. Bài thuốc làm dịu triệu chứng đúng lúc cần làm rõ nguyên nhân.

Đánh giá từng bài thuốc phổ biến

Nghệ vàng với mật ong

Hoạt chất curcumin trong nghệ có tác dụng chống viêm trong phòng thí nghiệm, và có một số nghiên cứu nhỏ trên người bị khó tiêu, nhưng chất lượng chưa đủ để coi là thuốc chữa loét dạ dày. Curcumin hấp thu kém qua đường tiêu hoá.

• Dùng được: nghệ trong món ăn, hoặc một lượng tinh bột nghệ vừa phải pha mật ong cho người lớn bị khó tiêu nhẹ.
• Thận trọng: các loại viên nghệ, curcumin liều cao đã có báo cáo gây tổn thương gan; nghệ có thể tăng tác dụng của thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu; người có sỏi mật nên hỏi bác sĩ.
• Mật ong: không cho trẻ dưới 1 tuổi; người tiểu đường cần tính vào lượng đường hằng ngày.

Nghệ đen

Nghệ đen (nga truật) được Đông y dùng cho chứng đầy bụng, khó tiêu, nhưng có tính "phá huyết" nên không dùng cho phụ nữ có thai, người rong kinh, người đang chảy máu hoặc dùng thuốc chống đông. Không có bằng chứng nghệ đen tốt hơn nghệ vàng cho loét dạ dày.

Nha đam (lô hội)

Phần gel trong suốt bên trong lá nha đam có một vài nghiên cứu nhỏ về giảm triệu chứng trào ngược, nhưng bằng chứng còn yếu. Phần nhựa vàng sát vỏ chứa aloin là chất nhuận tràng mạnh, gây đau quặn bụng, tiêu chảy, mất kali nếu dùng lâu. Chiết xuất nha đam nguyên lá chưa khử màu đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm "có thể gây ung thư ở người" (nhóm 2B).

• Nếu dùng: chỉ lấy phần gel trong, rửa kỹ cho hết nhựa vàng, dùng lượng nhỏ, không kéo dài.
• Không dùng cho phụ nữ có thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người bệnh thận, người đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc tim (digoxin) hoặc thuốc tiểu đường.

Bắp cải và nước ép bắp cải

Ý tưởng "vitamin U" trong bắp cải chữa loét đến từ những nghiên cứu nhỏ, cũ, chưa được xác nhận bằng nghiên cứu hiện đại. Bắp cải là rau tốt, nhưng nước ép sống uống nhiều có thể gây đầy hơi, chướng bụng — đúng những triệu chứng người đau dạ dày muốn tránh. Ăn bắp cải nấu chín như một món rau là đủ.

Chuối hột phơi khô tán bột

Chuối hột xanh có vị chát do tanin, dân gian dùng cho tiêu chảy và đau dạ dày. Chưa có bằng chứng đáng tin về tác dụng chữa loét. Bột chuối hột tự làm dễ nhiễm nấm mốc nếu phơi không đủ khô, bảo quản ẩm; tanin có thể gây táo bón.

Lá mơ lông

Lá mơ được dùng chủ yếu cho khó tiêu, tiêu chảy, lỵ. Cách ăn dân gian là trộn hoặc chưng với trứng; ăn trứng sống hoặc lòng đỏ chưa chín có nguy cơ nhiễm Salmonella. Phân tích kỹ hơn có ở bài lá mơ trị chứng khó tiêu.

Các loại cây quảng cáo "đặc trị dạ dày" khác như cây xăng-sê được phân tích riêng ở bài cây xăng-sê có thật sự chữa được đau dạ dày.

Dùng thảo dược sao cho an toàn

• Mỗi lần chỉ thử một thứ, để biết cái gì có ích, cái gì gây khó chịu.
• Tối đa khoảng 2 tuần; không đỡ hoặc tái lại thì đi khám, đừng đổi sang bài khác.
• Không mua bột, viên "gia truyền" không nhãn mác: đã có nhiều trường hợp sản phẩm "thảo dược" trộn corticoid hoặc thuốc giảm đau tân dược, chính những thứ làm loét dạ dày nặng thêm; ngoài ra còn nguy cơ nhiễm kim loại nặng, nấm mốc.
• Báo cho bác sĩ mọi loại thảo dược đang dùng, nhất là khi đang uống thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc tiểu đường. Tham khảo thêm những cặp tương tác thuốc hay gặp.
• Không ngừng thuốc bác sĩ kê để chuyển sang thuốc dân gian, nhất là khi đang điều trị diệt H. pylori.

Những thay đổi có tác dụng rõ hơn mọi bài thuốc

• Xem lại thuốc giảm đau: ibuprofen, diclofenac, meloxicam, aspirin… là nguyên nhân hàng đầu gây loét ngoài H. pylori. Hỏi bác sĩ, dược sĩ về lựa chọn ít hại dạ dày hơn.
• Bỏ thuốc lá, giảm rượu bia.
• Ăn đúng bữa, không quá no, không nằm ngay sau ăn; ăn tối cách giờ ngủ khoảng 2–3 tiếng nếu bị trào ngược.
• Tự quan sát món làm nặng triệu chứng (cay, nhiều dầu mỡ, cà phê, nước có ga…) thay vì kiêng tràn lan.
• Xét nghiệm H. pylori nếu đau tái phát: test hơi thở, xét nghiệm phân hoặc qua nội soi. Người nhà người bị ung thư dạ dày nên hỏi bác sĩ về tầm soát.

Khi nào cần đi khám

• Đi cấp cứu ngay: nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê; đi ngoài phân đen như hắc ín; đau bụng dữ dội đột ngột, bụng cứng; choáng, ngất, vã mồ hôi.
• Khám sớm: sụt cân không rõ lý do; nuốt nghẹn, nuốt đau; nôn kéo dài; thiếu máu, da xanh; đau dạ dày khởi phát lần đầu ở người từ khoảng 55–60 tuổi; tiền sử gia đình ung thư dạ dày.
• Khám định kỳ: đau thượng vị tái đi tái lại trên vài tuần, đang uống thuốc giảm đau xương khớp dài ngày, đã thử thay đổi ăn uống mà không đỡ.
• Đau "dạ dày" kèm tức ngực, khó thở, vã mồ hôi, nhất là ở người có bệnh tim mạch, tiểu đường: có thể là nhồi máu cơ tim, cần đi cấp cứu.

Nguồn tham khảo

• Viện Sức khoẻ Bổ sung và Tích hợp Quốc gia Hoa Kỳ (NCCIH) — Turmeric, Aloe vera: nccih.nih.gov
• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) — Stomach ulcer, Indigestion: nhs.uk
• Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC): iarc.who.int
• Mayo Clinic — Peptic ulcer, H. pylori infection: mayoclinic.org