Nhiễm trùng ở trẻ sơ sinh: nguyên nhân, dấu hiệu nguy hiểm và cách phòng ngừa

Nhiễm trùng ở trẻ sơ sinh (trong 28 ngày đầu) thường do vi khuẩn hoặc virus lây từ mẹ trước và trong khi sinh, hoặc từ môi trường và bàn tay người chăm sóc sau sinh. Điều khiến bệnh nguy hiểm là trẻ sơ sinh không biểu hiện rõ ràng như người lớn: bỏ bú, li bì, thở nhanh, sốt hoặc ngược lại là lạnh người có thể là dấu hiệu duy nhất. Phòng ngừa bắt đầu từ khi mang thai, và khi thấy dấu hiệu nguy hiểm thì cách đúng duy nhất là đưa trẻ đến bệnh viện ngay, không theo dõi thêm ở nhà.

Vì sao trẻ sơ sinh dễ nhiễm trùng nặng

Hệ miễn dịch của trẻ chưa trưởng thành, đặc biệt ở trẻ sinh non, nhẹ cân. Nhiễm trùng tại một chỗ (da, rốn, phổi, đường tiểu) có thể lan vào máu rất nhanh, gây nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não chỉ trong vài giờ. Đó là lý do bác sĩ nhi xử lý một trẻ sơ sinh sốt khác hẳn một đứa trẻ 2 tuổi sốt.

Nguồn lây: từ đâu đến

Trẻ có nguy cơ cao hơn: sinh non, nhẹ cân, mẹ vỡ ối trên 18 giờ trước sinh, mẹ sốt hoặc nhiễm trùng ối khi chuyển dạ, mẹ mang liên cầu nhóm B chưa được dùng kháng sinh khi sinh, trẻ phải nằm viện lâu, đặt ống, truyền dịch.

Dấu hiệu nguy hiểm: thuộc lòng danh sách này

Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra một danh sách dấu hiệu để cha mẹ và nhân viên y tế cơ sở nhận biết trẻ sơ sinh bệnh nặng. Chỉ cần một dấu hiệu là phải đưa trẻ đi viện:

• Bú kém hoặc bỏ bú – trẻ trước bú tốt nay mút yếu, ngậm vú rồi nhả, ngủ suốt không đòi bú.
• Co giật – ở trẻ sơ sinh có thể chỉ là giật nhẹ một tay chân, chớp mắt liên tục, mút môi, ngừng thở từng cơn.
• Thở nhanh – từ 60 lần/phút trở lên khi trẻ nằm yên (đếm đủ 1 phút).
• Rút lõm lồng ngực nặng – phần ngực dưới lõm vào khi trẻ hít vào; thở rên.
• Sốt – từ 37,5°C trở lên đo ở nách.
• Hạ thân nhiệt – dưới 35,5°C, sờ chân tay lạnh, người lạnh dù đã ủ ấm.
• Chỉ cử động khi bị kích thích, hoặc không cử động – trẻ mềm nhũn, li bì, khó đánh thức.

Thêm vào đó, cần đi khám sớm khi:

• Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu, hoặc vàng lan xuống lòng bàn tay, bàn chân.
• Rốn đỏ lan ra vùng da quanh rốn, có mủ, có mùi hôi.
• Nhiều mụn mủ trên da, hoặc một vùng da đỏ, sưng, nóng.
• Mắt sưng đỏ, có nhiều mủ, nhất là trong vài ngày đầu sau sinh.
• Nôn liên tục, nôn dịch xanh, bụng chướng, đi ngoài ra máu.
• Da tím tái, hoặc trẻ "trông khác hẳn" theo cảm nhận của người chăm – cảm giác này của cha mẹ thường đáng tin.

Về sốt ở trẻ dưới 3 tháng

Với trẻ lớn, cha mẹ quen cho uống hạ sốt rồi theo dõi. Với trẻ sơ sinh thì không. Sốt ở trẻ dưới 3 tháng, đặc biệt dưới 1 tháng, có thể là dấu hiệu duy nhất của nhiễm trùng huyết hay viêm màng não. Đừng tự cho uống thuốc hạ sốt rồi chờ – thuốc làm hạ nhiệt độ nhưng không chữa nhiễm trùng, và còn che mất dấu hiệu khi bác sĩ khám. Hãy đưa trẻ đến viện ngay.

Cũng đừng bỏ qua trẻ lạnh người: ở sơ sinh, nhiễm trùng nặng có khi biểu hiện bằng hạ thân nhiệt chứ không phải sốt.

Ở bệnh viện, trẻ sẽ được làm gì

Biết trước giúp cha mẹ bớt hoảng khi thấy con bị lấy máu, đặt kim:

• Xét nghiệm máu: công thức máu, chỉ số viêm, cấy máu tìm vi khuẩn (kết quả mất vài ngày).
• Xét nghiệm nước tiểu, đôi khi chụp phổi.
• Chọc dò dịch não tủy nếu nghi viêm màng não. Nhiều cha mẹ sợ thủ thuật này "ảnh hưởng thần kinh" – thực tế đây là thủ thuật thường quy, kim lấy dịch ở vùng thắt lưng dưới chỗ tủy sống kết thúc, và là cách duy nhất để biết có viêm màng não hay không, vì điều trị viêm màng não khác về loại thuốc và thời gian.
• Kháng sinh đường tĩnh mạch được bắt đầu ngay, không chờ kết quả cấy. Nếu cấy âm tính và trẻ ổn, bác sĩ có thể ngừng sau vài ngày.

Phòng ngừa: trước, trong và sau sinh

Khi mang thai

• Khám thai đủ lần, làm xét nghiệm sàng lọc giang mai, HIV, viêm gan B – cả ba đều có cách giảm lây cho con nếu biết sớm.
• Tiêm phòng uốn ván đủ mũi; tiêm rubella trước khi mang thai nếu chưa có miễn dịch (không tiêm khi đang có thai).
• Điều trị nhiễm trùng tiết niệu, viêm âm đạo, bệnh lây qua đường tình dục trong thai kỳ.
• Ở nơi có sàng lọc liên cầu nhóm B cuối thai kỳ: nếu dương tính, mẹ được dùng kháng sinh khi chuyển dạ.
• Vỡ ối thì đến viện ngay, không ở nhà chờ đau bụng.

Khi sinh

• Sinh tại cơ sở y tế có điều kiện vô khuẩn.
• Da kề da và cho bú sớm trong giờ đầu: sữa non chứa kháng thể, da mẹ giúp trẻ có vi khuẩn "tốt" của mẹ.
• Trẻ được tiêm vắc xin viêm gan B trong 24 giờ đầu; nếu mẹ mang viêm gan B, trẻ còn được tiêm thêm kháng thể theo chỉ định.

Sau khi về nhà

• Rửa tay bằng xà phòng trước khi bế, thay tã, cho bú. Đây là biện pháp hiệu quả nhất và rẻ nhất.
• Chăm sóc rốn khô, sạch: để rốn hở, gấp mép tã xuống dưới rốn, lau nhẹ bằng nước sạch nếu dính bẩn rồi thấm khô. Không băng kín, không đắp gì lên rốn – kể cả nghệ, lá, bột, kem đánh răng, tro bếp. Cồn hay dung dịch sát khuẩn chỉ dùng khi nhân viên y tế hướng dẫn.
• Bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu nếu có thể.
• Hạn chế khách thăm trong tuần đầu; người đang ho, sốt, sổ mũi không bế, không hôn trẻ. Không để ai hôn môi, hôn mặt trẻ sơ sinh – herpes môi của người lớn có thể gây bệnh rất nặng cho trẻ.
• Tiêm chủng đúng lịch (BCG, viêm gan B, các mũi 2 tháng tuổi), và người lớn trong nhà nên tiêm cúm, ho gà để tạo "vòng bảo vệ" cho trẻ.
• Giữ ấm vừa phải: ủ quá nóng gây sốt giả, ủ quá lạnh gây hạ thân nhiệt. Sờ gáy hoặc lưng trẻ để kiểm tra thay vì sờ tay chân.
• Không tự nhỏ, bôi thuốc lên mắt, da trẻ khi chưa có hướng dẫn.

Khi nào cần đi khám

Tóm lại thành hai mức để dễ nhớ:

• Đi viện ngay, kể cả nửa đêm: bỏ bú, co giật, thở nhanh từ 60 lần/phút, rút lõm ngực, thở rên, sốt từ 37,5°C (nách), lạnh người dưới 35,5°C, li bì khó đánh thức, tím tái, nôn dịch xanh.
• Đi khám trong ngày: rốn đỏ hoặc có mủ, nhiều mụn mủ da, mắt có mủ, vàng da lan rộng hoặc xuất hiện trong 24 giờ đầu, bú ít hơn hẳn, ít tã ướt.

Với trẻ lớn hơn 1 tháng có thở nhanh, ho, bạn có thể đọc thêm bài dấu hiệu viêm phổi khi trẻ thở nhanh để biết ngưỡng nhịp thở theo từng tuổi.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – chăm sóc trẻ sơ sinh và dấu hiệu nguy hiểm: who.int
• UNICEF: unicef.org
• Bộ Y tế – Hướng dẫn chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh
• NHS – Sepsis in babies and children: nhs.uk
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) – HealthyChildren: healthychildren.org