Điều trị và chăm sóc trẻ mắc bệnh chàm sữa: dưỡng ẩm, thuốc bôi và những lời khuyên cũ cần sửa

Chàm sữa là tên dân gian của viêm da cơ địa (chàm thể tạng) ở trẻ nhỏ. Việc chăm sóc quan trọng nhất là dưỡng ẩm đều đặn mỗi ngày, tắm đúng cách, tránh những thứ làm da kích ứng, và dùng thuốc bôi kháng viêm theo đơn bác sĩ khi da đỏ, ngứa bùng lên. Bệnh không lây, thường đỡ dần khi trẻ lớn, nhưng hay tái đi tái lại nên cha mẹ cần một "quy trình" ổn định thay vì đổi hết thuốc này sang lá kia.

Nhận ra chàm sữa

Chàm thường xuất hiện từ khoảng 2–6 tháng tuổi. Ở trẻ nhũ nhi, tổn thương hay gặp nhất ở hai má, trán, da đầu, có thể lan ra mặt ngoài tay chân và thân mình. Vùng quấn tã thường không bị vì ở đó luôn ẩm.

• Giai đoạn bùng phát: mảng đỏ, sần, có thể có mụn nước nhỏ, rỉ dịch, đóng vảy.
• Giai đoạn kéo dài: da khô, ráp, dày lên, có vết gãi.
• Ngứa là triệu chứng chính: trẻ dụi mặt vào gối, vai mẹ, ngủ chập chờn, quấy khóc.

Một số tình trạng dễ bị nhầm với chàm sữa:

Vì sao trẻ bị chàm

Nguyên nhân chủ yếu là hàng rào bảo vệ của da kém: da mất nước nhanh, các chất kích ứng và dị nguyên dễ thấm vào, gây viêm và ngứa. Yếu tố di truyền rõ rệt: bố mẹ có chàm, hen, viêm mũi dị ứng thì con dễ bị hơn.

Những thứ làm chàm nặng lên thường gặp:

• Xà phòng, sữa tắm có hương liệu, bọt nhiều; nước tắm quá nóng.
• Mồ hôi, nóng bức, mặc quá ấm; hoặc không khí quá khô (phòng điều hoà lâu).
• Quần áo len, vải sợi tổng hợp cọ xát; nước bọt và thức ăn dính quanh miệng.
• Nhiễm trùng da, đợt ốm.
• Ở một số ít trẻ, nhất là trẻ chàm nặng khởi phát sớm, dị ứng thức ăn (sữa bò, trứng, đậu phộng…) có thể góp phần. Nhưng ở đa số trẻ, thức ăn không phải nguyên nhân chính.

Chăm sóc da hằng ngày: phần quyết định

Tắm

• Tắm bằng nước ấm (không nóng), khoảng 5–10 phút. Tắm hằng ngày hay cách ngày đều được, miễn sau tắm dưỡng ẩm ngay.
• Dùng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, không xà phòng, không hương liệu; chỉ cần dùng ở vùng bẩn (nếp gấp, vùng tã).
• Thấm khô bằng khăn mềm, không chà xát.

Dưỡng ẩm: "tắm xong là bôi"

• Bôi kem hoặc mỡ dưỡng ẩm trong vòng vài phút sau khi tắm, lúc da còn hơi ẩm, để giữ nước.
• Bôi ít nhất 2 lần mỗi ngày lên toàn thân, kể cả khi da đang đẹp. Đây là cách phòng tái phát hiệu quả nhất.
• Chọn loại đặc (kem đặc hoặc mỡ), không mùi. Sữa dưỡng loãng thường không đủ cho da chàm.
• Bôi xuôi chiều lông, lượng nhiều, không cần chà cho thấm hết. Một hũ lớn dùng hết trong vài tuần là bình thường.

Quần áo, môi trường

• Mặc đồ cotton mềm, rộng; giặt bằng bột giặt dịu, xả kỹ.
• Giữ phòng thoáng, không quá nóng. Trẻ ra mồ hôi nhiều thì thay đồ, lau người.
• Cắt ngắn móng tay, có thể đeo bao tay cotton khi ngủ để giảm trầy xước do gãi.
• Lau sạch nước dãi, thức ăn quanh miệng rồi thoa một lớp dưỡng mỏng trước bữa ăn.

Thuốc: dùng đúng thì an toàn, sợ quá thì thiệt cho con

Khi da đỏ, ngứa nhiều, chỉ dưỡng ẩm là không đủ. Bác sĩ thường kê thuốc bôi corticosteroid loại nhẹ hoặc trung bình, dùng ngắn ngày cho đợt bùng phát, đôi khi kèm thuốc bôi không chứa corticoid cho vùng mặt.

Nhiều cha mẹ sợ "thuốc có corticoid" nên không bôi hoặc bôi rất ít. Thực tế:

• Tác dụng phụ đáng sợ (teo da, rạn da, ức chế tuyến thượng thận) chủ yếu xảy ra khi tự mua thuốc mạnh, bôi kéo dài nhiều tuần, diện rộng mà không ai theo dõi. Đó là điều bài cũ cảnh báo đúng.
• Bôi đúng loại, đúng vùng, đúng số ngày theo đơn thì an toàn và giúp da lành nhanh, trẻ hết ngứa, ngủ được.
• Đừng mua tuýp kem "trị ngứa, trị nấm" không rõ thành phần, kem trộn, hay thuốc của người khác. Nhiều tuýp kết hợp sẵn corticoid mạnh với kháng sinh, kháng nấm.

Thuốc kháng histamin uống không trị được chàm; đôi khi bác sĩ cho dùng ngắn ngày giúp trẻ ngủ. Chỉ dùng loại và liều theo chỉ định cho đúng độ tuổi.

Đắp lá, tắm lá: vì sao nên tránh

Nước lá chè xanh, lá khế, lá trầu không, lá kinh giới… được truyền nhau tắm cho trẻ bị chàm. Bằng chứng hiệu quả rất hạn chế, trong khi rủi ro rõ ràng: lá chứa tinh dầu, tanin có thể kích ứng thêm làn da vốn đã hư hàng rào bảo vệ, lá rửa không sạch mang theo vi khuẩn, đất cát, thuốc bảo vệ thực vật. Trên da chàm đang trầy xước, nguy cơ nhiễm trùng càng cao. Nếu gia đình vẫn muốn tắm lá, ít nhất không đắp bã lá lên da trẻ, và dừng ngay khi da đỏ rát hơn.

Những lời khuyên cũ cần sửa

• "Không nên tiêm chủng khi trẻ bị chàm sữa": không đúng. Chàm không phải lý do để hoãn lịch tiêm. Hoãn tiêm khiến trẻ có nguy cơ mắc ho gà, sởi, viêm phổi, những bệnh nguy hiểm hơn chàm nhiều lần. Điều cần làm chỉ là tiêm vào vùng da lành và báo nhân viên y tế nếu trẻ đang chàm nặng, bội nhiễm hoặc có tiền sử dị ứng thuốc, vắc xin.
• "Mẹ cho con bú phải kiêng trứng, mỡ, nội tạng": không nên kiêng tràn lan. Kiêng khem làm mẹ thiếu chất, giảm sữa, mà phần lớn trẻ không cải thiện. Chỉ khi bác sĩ nghi ngờ một thức ăn cụ thể, mẹ mới thử loại bỏ có kiểm soát và đánh giá lại.
• "Không được nuôi chó mèo": không cần đem vật nuôi đi chỗ khác nếu trẻ không có biểu hiện dị ứng rõ với chúng; giữ vệ sinh nhà cửa là đủ.
• "Bệnh do sữa, cai sữa mẹ là khỏi": tên "chàm sữa" gây hiểu nhầm. Tiếp tục cho bú mẹ.

Trẻ chàm vừa và nặng có nguy cơ dị ứng thức ăn cao hơn. Thay vì kiêng, các hướng dẫn hiện nay khuyến khích trao đổi với bác sĩ về việc cho trẻ tập ăn sớm các thức ăn dễ gây dị ứng (như trứng, đậu phộng dạng an toàn) quanh mốc 4–6 tháng, đôi khi sau khi làm test, để giảm nguy cơ dị ứng về sau.

Khi nào cần đi khám

• Chàm lan rộng, ngứa làm trẻ mất ngủ nhiều đêm, dưỡng ẩm đều mà không đỡ.
• Dấu hiệu nhiễm khuẩn: vảy vàng như mật ong, mủ, da sưng nóng đau, chảy dịch nhiều; trẻ sốt.
• Đi khám ngay hôm đó nếu xuất hiện cụm mụn nước, vết loét nhỏ lõm tròn lan nhanh trên vùng chàm kèm sốt, quấy, bỏ bú: có thể là nhiễm virus herpes trên nền chàm, cần điều trị kháng virus khẩn cấp.
• Trẻ chậm tăng cân, tiêu chảy, nôn, phân có máu kèm chàm: cần đánh giá dị ứng thức ăn.
• Nổi mề đay, sưng môi mắt, khó thở sau khi ăn một món mới: cấp cứu.
• Đã bôi thuốc theo đơn mà da vẫn đỏ, hoặc cần dùng thuốc liên tục nhiều tuần: tái khám để bác sĩ điều chỉnh.

Nguồn tham khảo

• NHS (Vương quốc Anh): viêm da cơ địa ở trẻ em.
• Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD).
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), healthychildren.org: chàm ở trẻ, giới thiệu thức ăn dễ gây dị ứng.
• Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Anh (NICE): hướng dẫn chàm thể tạng ở trẻ dưới 12 tuổi.
• Bộ Y tế Việt Nam: hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh da liễu.