Đau dây thần kinh liên sườn: phân biệt với đau tim, zona và cách điều trị

Đau dây thần kinh liên sườn là cơn đau chạy dọc theo một khoang xương sườn, thường ở một bên, từ cạnh cột sống vòng ra trước ngực hoặc bụng, kiểu rát bỏng, nhói như điện giật, tăng khi ho, hắt hơi, hít sâu hay xoay người. Nguyên nhân hay gặp là zona thần kinh (giời leo), chấn thương hoặc phẫu thuật vùng ngực, bệnh cột sống ngực; điều trị phải theo đúng nguyên nhân. Vì nằm ở ngực, nó rất dễ bị nhầm — theo cả hai chiều — với đau tim, nên nguyên tắc là: đau ngực lần đầu, đau đè nặng hay kèm khó thở, vã mồ hôi thì đi cấp cứu trước, chẩn đoán "thần kinh liên sườn" sau.

Dây thần kinh liên sườn là gì và đau kiểu nào

Có 12 đôi dây thần kinh đi ra từ tuỷ sống đoạn ngực, chạy trong khe dưới mỗi xương sườn, chi phối cảm giác da và cơ thành ngực, thành bụng. Khi một dây bị kích thích hay tổn thương, cơn đau có những nét khá riêng:

• Đau theo dải ngang hoặc chéo, như ai đó vẽ một đường vòng nửa thân, dừng lại ở đường giữa.
• Rát bỏng, châm chích, nhói từng cơn; da vùng đó có thể tăng nhạy cảm — áo cọ vào cũng khó chịu.
• Có điểm đau khi ấn ở cạnh cột sống, đường nách, cạnh xương ức.
• Tăng khi ho, hắt hơi, cười, hít sâu, vặn mình.

Phân biệt với các cơn đau ngực khác

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Bảng dưới chỉ giúp định hướng; khi đau ngực mà không chắc, hãy để bác sĩ và điện tâm đồ quyết định.

Hai bẫy thực tế: người tiểu đường, người già, phụ nữ có thể bị nhồi máu cơ tim với cơn đau không điển hình — chỉ tức ngực nhẹ, mệt, khó thở. Ngược lại, có người lo lắng vì "đau ngực trái", đi khám tim nhiều lần, cuối cùng là đau cơ – thần kinh thành ngực. Không tự đoán được, nên đừng ngại đi khám; một điện tâm đồ chỉ mất vài phút.

Các nguyên nhân thường gặp

Zona thần kinh (giời leo)

Do virus thuỷ đậu (varicella-zoster) nằm ngủ trong hạch thần kinh từ lần mắc thuỷ đậu năm nào, nay tái hoạt động. Nhiều tài liệu cũ ghi nhầm là virus Herpes simplex — đó là virus gây mụn rộp môi, sinh dục, khác loại. Zona hay gặp ở người trên 50 tuổi, người tiểu đường, đang dùng corticoid, hoá trị, nhiễm HIV. Cơn đau thường đi trước ban vài ngày, nên lúc đầu rất dễ bị chẩn đoán nhầm là đau dây thần kinh liên sườn "đơn thuần" hay đau tim.

Sau khi ban lành, một số người — nhất là người cao tuổi — còn đau dai dẳng nhiều tháng: đau sau zona. Dùng thuốc kháng virus sớm (trong khoảng 72 giờ đầu sau khi nổi ban) giúp ban lành nhanh và có thể giảm đau cấp. Chi tiết về các giai đoạn, thuốc và vắc xin phòng zona có trong bài giời leo (zona thần kinh): triệu chứng và cách chữa trị.

Chấn thương, gắng sức, ho nhiều

Ngã đập ngực, gãy hoặc rạn xương sườn, bê vác sai tư thế, chơi thể thao vặn mình, thậm chí một đợt ho kéo dài cũng làm căng cơ liên sườn và kích thích dây thần kinh. Thường đau tăng khi cử động và đỡ dần trong vài tuần.

Sau phẫu thuật vùng ngực

Mổ tim, mổ phổi, mổ tuyến vú, đặt dẫn lưu ngực có thể làm tổn thương dây thần kinh; một số người đau kéo dài vài tháng sau mổ. Cần báo bác sĩ phẫu thuật để có hướng giảm đau phù hợp.

Bệnh cột sống ngực

Thoái hoá, thoát vị đĩa đệm ngực (ít gặp hơn nhiều so với cổ và thắt lưng), xẹp đốt sống do loãng xương ở người già, và hiếm hơn là lao cột sống, khối u di căn cột sống. Đau kiểu này thường kéo dài, đau cả khi nằm nghỉ, có thể kèm tê bì, yếu chân, rối loạn tiểu tiện — những dấu hiệu cần chụp phim sớm.

Không tìm thấy nguyên nhân

Một số người bị đau theo kiểu thần kinh liên sườn mà khám, chụp không thấy tổn thương. Lúc đó bác sĩ vẫn điều trị giảm đau, nhưng bạn nên tái khám nếu đau thay đổi tính chất.

Điều trị

Bác sĩ chọn thuốc theo nguyên nhân và mức đau. Các nhóm thường dùng:

• Thuốc giảm đau thông thường như paracetamol, hoặc thuốc chống viêm không steroid (ibuprofen, diclofenac…). Loại không kê đơn thì dùng theo nhãn hoặc dược sĩ; người có bệnh dạ dày, thận, tim mạch, đang dùng thuốc chống đông cần hỏi trước khi dùng nhóm chống viêm. (Bài cũ ghi nhầm đây là "kháng sinh" — chúng là thuốc giảm đau, không phải kháng sinh.)
• Thuốc giảm đau thần kinh (gabapentin, pregabalin, một số thuốc chống trầm cảm liều thấp): thuốc kê đơn, cần bác sĩ chỉnh liều; có thể gây chóng mặt, buồn ngủ — thận trọng khi lái xe.
• Thuốc kháng virus đường uống khi nguyên nhân là zona, càng sớm càng tốt. Bôi thuốc kháng virus lên da không thay được thuốc uống.
• Miếng dán hoặc kem bôi giảm đau tại chỗ (lidocain, capsaicin) cho đau sau zona, theo chỉ định.
• Phong bế thần kinh liên sườn: tiêm thuốc tê quanh dây thần kinh, dùng khi đau nặng, kéo dài.
• Vitamin nhóm B: hay được kê kèm, nhưng bằng chứng giúp giảm đau rõ rệt còn hạn chế khi người bệnh không thiếu vitamin; dùng liều cao kéo dài (nhất là B6) có thể gây tổn thương thần kinh ngược lại.

Tại nhà: chườm ấm (hoặc chườm lạnh trong những ngày đầu sau chấn thương), tránh động tác vặn mình và mang vác nặng, ngủ ở tư thế ít đè vào bên đau. Vật lý trị liệu, bài tập kéo giãn cơ ngực và lưng có ích với nguyên nhân cơ – xương. Không chườm nóng, đắp lá lên vùng ban zona đang có mụn nước.

Khi nào cần đi khám

Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay

• Đau ngực kiểu đè ép, bóp nghẹt, lan lên hàm, vai, tay trái, kèm vã mồ hôi, khó thở, buồn nôn — dù bạn nghĩ "chắc thần kinh liên sườn".
• Đau ngực kèm khó thở đột ngột, ho ra máu, ngất.
• Đau lưng – ngực kèm yếu hoặc tê hai chân, bí tiểu.

Khám trong 1–3 ngày

• Đau rát một bên theo dải, có hoặc chưa có mụn nước — nghi zona, cần thuốc kháng virus sớm. Zona gần mắt phải đi khám ngay trong ngày.
• Đau sau ngã, va đập ngực, nghi gãy xương sườn.

Đặt lịch khám

• Đau kéo dài trên 2–3 tuần, đau cả khi nằm nghỉ, đau về đêm.
• Kèm sốt nhẹ kéo dài, sút cân, có tiền sử lao, ung thư.
• Người cao tuổi, loãng xương, đau lưng ngực sau một cú ngã nhẹ hoặc cúi người.

Nguồn tham khảo

• CDC (Hoa Kỳ) — Shingles (Herpes Zoster): cdc.gov
• NHS (Anh) — Chest pain; Shingles: nhs.uk
• Mayo Clinic — Chest pain; Postherpetic neuralgia: mayoclinic.org
• American Heart Association — Warning signs of a heart attack: heart.org
• Bộ Y tế Việt Nam — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh thần kinh, cơ xương khớp